Sa téama seachtainiúil a postáladh ar logainm.ie roimh thús na Bealtaine 2024, luamar go bhfuil an focal Bealtaine, a thagraíonn d’fhéile an tSamhraidh, fós in úsáid sa Ghaeilge go dtí an lá inniu, ag tagairt don mhí go príomha (see logainm.ie Baile Maoilbhealtaine). Faightear é i ndornán ainmneacha bailte fearainn chomh maith, amhail Lios Bealtaine / Lisbalting “(the) ring-fort of May” (logainm.ie #48350) i gContae Thiobraid Árann, chomh maith le An Bhealtaine / Beltany i gContaetha Dhún na nGall (logainm.ie #16481) agus Thír Eoghain (logainm.ie #63248). Anuas ar an méid sin, is ann do Sliabh na Bealtaine / Beltany Mountain (logainm.ie: 14425) i gContae Dhún na nGall agus Tamhnaigh Bhealtaine / Tamnaghvelton “(the) grassy upland of May” (logainm.ie #1417840) i gContae Ard Mhacha freisin. Ainm atá píosa beag níos neamhghnáiche, agus a thagraíonn do Bealtaine “May” ar bhealach indíreach, is ea Baile Maoilbhealtaine “the (town)land of Maoilbhealtaine” i gContae Chorcaí. Ainm pearsanta is ea Maoilbhealtaine atá fíor-neamhchoitianta agus atá ar aon dul leis an struchtúr atá le feiceáil i leithéidí Maolphádraig < maol “servant” + Pádraig (.i. ainm an naoimh). Bhí ainmneacha pearsanta den struchtúr sin an-choitianta tráth ach is cosúil go raibh siad tite i léig faoi na meánaoiseanna deireanacha. Ainmneacha naomh a leanadh an eilimint maol den chuid is mó, chun dúthracht a chur in iúl, ach is amhlaidh a chruthaítí leasainmneacha ar an gcaoi céanna: cuir i gcás Maolanfa < maol + anfa “storm”, ainm a thug an sloinne Ó Maolanfa (NGM Ó Maolanfaidh), a bhéarlaítear mar Melamfy go coitianta. Níl aon amhras ach go mbaineann an t-ainm Maoilbhealtaine leis an dara catagóir seo. Dá bhrí sin, níl Maytown go hiomlán cruinn mar bhéarlú ar an logainm Baile Maoilbhealtaine, mar ní chuireann sé in iúl go raibh ainm pearsanta mar chuid de ar chor ar bith.

Tá dhá bhaile fearainn eile sa tír a bhfuil Maytown orthu sa Bhéarla, ceann i gContae Loch Garman agus ceann eile i gContae Ard Mhacha. Tá an chuma ar an scéal, áfach, nach bhfuil aon bhaint ag ceachtar acu seo le mí na Bealtaine féin. Is cosúil gur ainm de bhunadh an Bhéarla é Maytown i Loch Garman < mead “meadow” + town (féach Logainmneacha na hÉireann IV: Ainmneacha na mBailte Fearainn, Co. Loch Garman). Tá Maytown Ard Mhacha níos doiléire fós, gan aon chinnteacht ann faoina bhunús (féach placenamesni.org: Maytown).

Anuas ar an méid sin, tá dornán bailte fearainn ann a bhfuil Mayfield mar ainm oifigiúil Béarla orthu, beag beann ar an mbunainm Gaeilge. Cuir i gcás Baile na gCailleach “the town(land) of the nuns” (logainm.ie #25175) i gContae Chill Dara, ar a dtugtar Mayfield or Ballynagalliagh go hoifigiúil; Gort Ardach “field of Ardach” (logainm.ie #49141) i gContae Phort Láirge (logainm ann féin ab ea Ardach de réir dealraimh) a béarlaíodh mar Mayfield or Rocketscastle; Lios Mhic Fheorais “the ring-fort of Mac Fheorais” (tuilleadh faoi seo thíos) (logainm.ie #36128) i gContae Mhaigh Eo, a tugadh Mayfield air; agus Baile na mBocht “the town(land) of the poor” (logainm.ie #129588), an ceantar ar an taobh thoir thuaidh de Chathair Chorcaí a bhfuil aithne forleathan air faoin ainm Béarla Mayfield.

Ní aistriúchán nó fiú bréagaistriúchán ar an mbunlogainm Gaeilge iad na hainmneacha Béarla seo, murab ionann agus Maytown i gContae Chorcaí. Is amhlaidh a thagann na samplaí seo de Mayfield ó ainmneacha tithe móra de chuid an 18ú nó 19ú haois (Mayfield (House), Mayfield Cottage). Tagraíonn an logainm Baile na gCailleach “the town(land) of the nuns” (logainm.ie #25175) i gContae Chill Dara don bhaile fearainn a bheith i seilbh an ‘Nunnery of Kildare’ (Irish Monastic Possessions, 1540-1541, lch. 146) tráth. Ar aon dul leis sin, talamh eaglasta a bhí i gceist le Baile na mBocht i gCorcaigh, agus é mar chuid de thailte San Stiofán, b’fhéidir (féach Calendar of Patent Rolls, lch. 244b). Dála an scéil, is cosúil go ndéanann ainmneacha ar nós Baile na mBocht “the town(land) of the poor” agus Baile Bocht “town(land) of (the) poor” tagairt do thalamh eaglasta a bhí curtha i leataobh do dhaoine bochta (féach Logainmneacha na hÉireann IV Ainmneacha na mBailte Fearainn, Co. Loch Garman, s.n. Baile Bocht / Ballybought, lch. 232). Maidir le Gort Ardach (logainm.ie #49141) i gContae Phort Láirge, áfach, is cosúil nach bhfuil aon bhaint aige le haon láthair eaglasta. Tugann an t-ainm sin le fios go raibh ceantar níos mó darb ainm Ardach ann tráth, agus go raibh an Gort seo mar chuid de sin. (Tagraíonn an t-alias Rocketscastle don ghné ar tugadh ‘Rockwells Castle’ air in Civil Survey: Waterford, 1654. Ba é ‘Richard Strang … Esq. Irish Papist’ (lch. 106) a bhí ag cur faoi ann ag an am.)

Tugadh Mayfield freisin ar Lios Mhic Fheorais (logainm.ie #36128) i gContae Mhaigh Eo. Níl baint dá laghad ag an dá logainm sin lena chéile, gan amhras (féach F. Mac Gabhann, Logainmneacha Mhaigh Eo, iml. 7). Ainm athartha is ea Mac Fheorais ó cheart, ach ar ndóigh ghlac muintir (de) Bermingham, de shliocht na Sean-Ghall, chucu féin mar shloinne Gaeilge é (E. MacLysaght More Irish Families, lch. 33). Foirm eile é Feoras de Piaras, an leagan gaelaithe de Piers na nAngla-Normannach. Thugtaí Clann Fheorais ar an teaghlach a bhí bunaithe timpeall ar an áit darb ainm Carraig Fheorais / Carrick (logainm.ie #25517) “the rock of Feoras (ag seasamh do Chlann Fheorais)” i gContae Chill Dara, agus bhí baint acu freisin le Coill an Ruiséalaigh / Russellswood (logainm.ie #25523) sa chontae céanna, chomh maith le Buaile na Bréachmhaí / Ballinabrackey (logainm.ie #133201), Caisleán Shiurdáin / Castlejordan (logainm.ie #38936) agus Maigh Dearbhaí / Longwood (logainm.ie #38954) i gContae na Mí (féach Analecta Hibernica 18 ‘The O Clery Book of Genealogies’). Chuir Clann Fheorais fúthu san iarthar chomh maith céanna: go deimhin, bhí siad chomh líonmhar sin i gCúige Chonnacht go dtugtaí Bermingham’s Country ar chuid de Chontae na Gaillimhe i gcáipéisí gallda. Ní haon iontas, mar sin, go ndúirt muintir na háite le taighdeoirí na Suirbhéireachta Ordanáis i 1838 gur mheasadar gur shloinne a bhí sa logainm seo Lios Mhic Fheorais / Mayfield i gContae Mhaigh Eo.

Maidir leis na samplaí eile de Mayfield thuas atá bunaithe ar ainmneacha tithe móra, níl sé soiléir cén chúis gur bronnadh na hainmneacha sin ar na tithe an chéad lá. B’fhéidir gur spreagadh daoine chun iad a chumadh toisc go gcuirfeadh an focal sin May duine ag smaoineamh ar thús an tsamhraidh. Agus is minic Mayfield in úsáid i saol an Bhéarla anuas go dtí ár linn féin, agus é á bhaisteadh ar shráideanna agus eastáit tithíochta i gContaetha Chorcaí, Bhaile Átha Cliath, Chill Chainnigh, Luimnigh, Lú, Phort Láirge, na hIarmhí agus Loch Garman (féach sráidainm.ie) chomh maith le Contaetha Aontroma agus an Dúin (féach placenamesni.org).

Mar fhocal scoir, féach go bhfuil roinnt logainmneacha thall i Sasana ina dtagraíonn an eilimint may- do Brl. mayweed, luibh beag galánta a bhfuil bláthanna cosúil le nóinín air, a dtugtar ‘lus anainn’ nó ‘lus Bhealtaine’ air sa Ghaeilge (téarma.ie). Tagann Mayfield in East Sussex ó ‘Magavelda … “Open land where mayweed grows”. O[ld] E[nglish] mægthe + feld’ (Oxford Dictionary of English Place-names). (Féach freisin gur cosúil go dtagann Mayfield in Staffordshire ó ‘Medevelde … Matherfeld … “Open land where madder grows”. O[ld] E[nglish] mæddre [“madder”] + feld’.) Ach ní raibh mayweed coitianta riamh mar théarma i mBéarla na hÉireann, agus ní gá dúinn é a chur san áireamh in aon cheann de na logainmneacha atá luaite againn thuas.

Chun a thuilleadh eolais a fháil ar Bealtaine i logainmneacha na hÉireann agus na hAlban, féach: Kay Muhr, ‘Bealtaine in Irish and Scottish Place-names’, The Journal of Scottish Name Studies 10. https://clog.glasgow.ac.uk/ojs/index.php/JSNS/article/view/134/162

(Conchubhar Ó Crualaoich & Justin Ó Gliasáin)

Agus Éire ag glacadh Uachtaránacht Chomhairle an Aontais Eorpaigh ar an 1 Iúil 2026, is fiú dúinn súil a chaitheamh siar go dtí bunchloch an Aontais Eorpaigh, is é sin síniú Chonradh na Róimhe in 1957. Leis an gconradh sin, cruthaíodh cómhargadh faoi Chomhphobal Eacnamaíochta na hEorpa idir na sé cinn de bhallstáit bunaidh: An Bheilg, An Fhrainc, An Iodáil, Lucsamburg, An Ísiltír agus Iarthar na Gearmáine. Chuaigh Éire, An Ríocht Aontaithe agus an Danmhairg isteach sa Chomhphobal in 1973.

Is beag amhras ach gur tháinig athrú as cuimse ar Phoblacht na hÉireann sa tréimse iarchoilíneach tar éis di a dhul isteach sa Chomhaontas. Go deimhin, d’fhéadfaí a rá gur éirigh leis an tír seo a bheith neamhspleách ar an Ríocht Aontaithe ó thaobh na heacnamaíochta de mar gheall air. Táthar ann freisin a déarfadh gur lig sé don tír seo leathnú amach ó fhorlámhas cultúrtha an anglasféir. Bíodh sin mar atá, cé gur treisíodh na tacaíochtaí dlíthiúla atá ag an teanga le hAcht na dTeangacha Oifigiúla, tá stad na Gaeilge sna Gaeltachtaí tar éis dul in olcas ó chuaigh Éire isteach sa Chomhphobal (tá laghdú tagtha ar líon na gcainteoirí Gaeilge: féach cso.ie).
Is amhlaidh go raibh dlúthcheangal ag Éirinn leis an Róimh agus le mór-roinn na hEorpa cibé ar bith mar gheall ar an gCríostaíocht ó tháinig Pádraig i dtír anseo sa 5ú haois. Ar ndóigh, bhí tionchar mór ag misinéirí ón tír seo maidir le hathbheochan a dhéanamh ar léann na Laidine agus an cultúr clasaiceach in Iarthar na hEorpa i ndiaidh d’Impireacht na Róimhe titim as a chéile. Chun léargas a fháil air seo, níl le déanamh ach breathnú ar na háiteanna ar an mór-roinn ar Ghaeil iad a naomhphátrúin: Sankt Gallen, na hEilbhéise (féach Dictionary of Irish Biography s.n. Gallus (Gall)); Sankt Kilian in Würzburg na Gearmáine (féach Dictionary of Irish Biography s.n. Kilian (Cilian)); agus San Frediano in Lucca, na hIodáile, nach bhfuil an cháil chéanna air. Go deimhin is ó Naomh Fiachra, a thagann an gnáthfhocal ar charr capaill i Vín na hOstaire, der Fiaker “cab -horse-drawn vehicle” (féach leo.org). Díthreabhach a thug ainm do Saint Fiacre sa Bhriotáin (feach Dictionary of Irish Biography s.n. Fiacre (Fiachra)) ab ea Fiachra naomhphátrúin na ngarraíodóírí agus na dtiománaithe tacsaí. Anuas orthu sin ar fad is gá trácht a dhéanamh ar John Scottus Eriugena (féach Dictionary of Irish Biography s.n. John Scottus Eriugena). Duine de na diagairí ba mhó le rá as Éirinn sa 9ú haois. Bhí baint aige le hionaid léinn i gceantar Reim, Soissons, Laon, agus i bpálás Charles le Chauve (Séarlas Maol) in Compiègne. Bhí Séarlas Maol féin ina impire ar an Impireacht Naofa Rómhánach. Is dóigh, áfach, gurbh é an misinéir ba mhó le rá ón tír seo a thug aghaidh ar an mór-roinn ná Colmán, duine a bhunaigh mainistreacha i roinnt áiteanna sa Fhrainc (Luxeuil), san Ostair (Bregenz) agus san Iodáil (Bobbio), i measc eile (féach Dictionary of Irish Biography s.n. Columbanus (Colmán, Columba)).

Ar ndóigh bhí tionchar mór ag an mór-roinn ar an tír seo chomh maith nuair a tháinig an Chríostaíocht agus An Eaglais Laidineach. Ceann de na nithe a thugann léargas air sin ná na focail iasachta ar fad ón Laidin a bhaineann le cúrsaí eaglaise agus creidimh a tháinig isteach sa Ghaeilge. Tá cuid mhaith acu sin sa teanga fós, focail cosúil le sagart (sacerdos na Laidine), easpag (episcopus na Laidine), teampall (templum na Laidine) agus cill (cella na Laidine). Tá cuid eile ann nach bhfuil chomh soiléir do lucht labhartha na Gaeilge sa lá atá inniu ann, áfach, amhail an focal atá sa logainm Baislic/Baslick i gContae Ros Comáin. Mar sin i gcomhthéacs an tábhacht atá le Conradh na Róimhe don tír seo, agus an nasc atá aici leis an Róimh ag dul siar go dtí luath-thréimhse na Críostaíochta in Éirinn, tá sé chomh maith againn súil a chaitheamh ar roinnt logainmneacha a bhfuil tagairt don Róimh iontu, cé nach bhfuil an oiread sin acu ann!
Tagraíonn Cill na Rómhánach / Kilnarovanagh “the church of the Romans” (logainm.ie #23189) atá siar ó thuaidh de Chill Airne i gContae Chiarraí do láthair eaglasta a bhí suite i lios darbh ainm Lios na Rómhánach / Lisnarovanagh “the ring-fort of the Romans” de réir cuntais amháin, cé go luaitear go bhféadfadh suíomhanna eile sa bhaile fearainn sin a bheith i gceist freisin (féach heritagedata.map KE057-051002). Tá baile fearainn eile ann den ainm ceannann céanna, Cill na Rómhánach “the church of the Romans” (logainm.ie #11501), taobh theas de Mhaigh Chromtha i gContae Chorcaí, agus is é is dóichí ná go dtagraíonn an t-ainm don seanláthair eaglasta atá anseo (féach heritagedata.map CO083-007). Táthar den tuairim go mb’fhéídir gur baisteadh an t-ainm sin air toisc na cléirigh ann a bheith ag cloí leis an modh Rómhánach chun an dáta don Cháisc a shocrú seachas an seanmhodh Gaelach a bhí in úsáid roimhe (ibid.).

Níl aon taifead ar bhallóga ar Oileán na Rómhánach / Roman Island “the island of the Romans” (logainm.ie #37588) in aice le Cathair na Mart i gContae Mhaigh Eo, agus ní léir cén bunús atá leis an ainm. Maidir le Tobar na Róimhe / Tobernarova “the well of Rome” (logainm.ie #1415373) i mbaile fearainn Cnoc Úlla Thoir, tagraíonn an t-ainm do chathair na Róimhe féin seachas do Rómhánaigh. Is beag eolais atá againn ar a bhunús ach tá taifead air mar thobar naofa san fhardal seandálaíochta (féach heritagedata.map LI025-023), agus luaitear mar thobar naofa é sa traidisiúin áitiúil in Ainmleabhar na Suirbhéireachta Ordanáis. Tugtar an míniú gleoite seo ar bhunús an ainm san Ainmleabhar chomh maith.

This little well, which is regarded as sacred by the peasantry, is about 18 inches deep, 12 inches wide at its mouth, and 24 inches wide at the bottom. It is curiously formed by nature in a solid rock, having always a depth of 6 inches of water in it, and it is said that neither the greatest drought nor the heaviest rainfall decreases or fills it. Its formation, as told by the natives is as follows: The family of Oola Castle lacked water and appealed to the Pope, who consecrated a bottle > of water for them. The property of this water was that, when poured on the spot where is now the well, a well of excellent water appeared, rendering enough at all > times, though not supplied from any other source. The people also affirm that the water of this well cannot be made to boil by any heat. (féach: ibid.)

Faightear Ráth na Rómhánach / Rathnarovanagh “the ring-fort of the Romans” (logainm.ie #43035) i gContae Ros Comáin. Tagraítear dó seo (sa ghinideach) in Annála Chonnacht mar ‘Ratha na Romanach’ (1248), nuair a thug ‘Fedlimid mac Cathail Crobdeirg’ an baile fearainn seo do chanóin pharóiste na Cille Móire: Fedlimid mac Cathail Crobdeirg do thabairt Ratha na Romanach do chananchaib Cilli Mori … tre impide Taidc h. Mannachan [Tadhg Ó Manacháin] i n-onoir Mure & Augustin’ (‘at the bidding an entreaty of Tadc O Mannachain [Tadhg Ó Manacháin], in honour of Mary and Augustine’). Is díol spéise é nach bhfuil aon iarsmaí eaglasta sa bhaile fearainn seo, mar sin, seans gurbh é an tiomnú seo do Naomh Agaistín, duine mór le rá san Eaglais Laidineach, is cúis le hainm an bhaile fearainn seo. Bíodh sin mar atá, tá ionnanú déanta idir Ráth na Rómhánach / Rathnarovanagh leis an ainm stairiúil Dumha na Rómhánach “the mound of the Romans” (féach dias - onomasticon #23282) áit ar cuireadh Ó Conchubhair Donn [Ó Conchúir Donn] in ‘tempall dúmha na Romhanach’, Teampall Dhumha na Rómhánach “the church of the mound of the Romans” in 1582 (Mac Ui Concobair Duinn .i. Toirrdhelbach mac Diarmada mic Cairbri dég, ocus a adnacal a t-tempall dúmha na Romhanach: ALC ii 1582.24). Más fíor dó seo, thabharfadh an tagairt do Theampall Dhumha na Rómhánach le fios go raibh teampall ann in Ráth na Rómhánach / Rathnarovanagh aníos go dtí na meánaoiseanna deireanacha. Teampall eile a bhféadfadh nasc a bheith aige leis an Róimh timpeall ar Chontae Ros Comáin, is ea ‘Kilnarounanak’ (leg. Kilnaromanak) a thagann ó Cill na Rómhánach, b’fhéidir. Taifeadadh an t-ainm sin i dtaifid a bhaineann le cánachas an Phápa ó thús an 14ú haois do dheoise Ail Finn. Ar an drochuair ní léir cén suíomh atá i gceist. Ag breathnú ar áiteanna eile sa tír, tá tagairt ann do ‘Tech na Rómánach’ [Teach na Rómhánach] ‘the (religious) house of the Romans” (féach dias-onomasticon) áit éigin i gContae Chill Mhantáin an lae inniu. Tuairimíodh gurb é Teach gCróinín / Tigroney / (ibid.) a bhí i gceist seo ach is beag an seans gur fíor é sin toisc nach dtacaíonn an fhianaise do Theach gCróinín le haon bhaint a bheith aige le Teach na Rómhánach.
Agus muid ag coinneáil orainn le téama na Róimhe agus na Rómhánach, is cinnte go bhfágann Baisleac Pheadair a rian ar éinne a raibh sé d’ádh orthu cuairt a thabhairt ar an Róimh. Is dóigh gur beag duine a bhfuil a fhios aige go bhfuil Baisleac dár gcuid féin againn anseo in Éirinn. Is sampla atá fíor-neamhghnách é Baislic / Baslick (logainm.ie #2056) de logainm a thagann ón bhfocal Laidine basilica (baislec na Sean-Ghaeilge < basilica na Laidine; féach Foclóir Stairiúil Áitainmneacha na Gaeilge Fascúl 2 s.v. Baisleac). De réir na seanlitríochta sa traidisiúin Gaelach, bhí ceangal láidir ag an láthair eaglasta seo, atá ina bhallóga le fada an lá le traidisiúin Phádraig i luastair na hÉireann. Ba theampall de chuid Soicheall é, protégé de cuid Phádraig féin (féach: P. Ó Riain, A Dictionary of Irish Saints; C. Doherty, ‘The basilica in Early Ireland’, Peritia 3 (1984)). Is beag atá fágtha den láthair eaglasta tábhachtach seo atá suite i suíomh álainn, ach tá sé in úsáid mar reilig ag muintir na háite i gcónaí.

Baslick / Baislic (Grianghraf:© Mary Timoney)

Anois chun clabhsúr a chur ar chúrsaí, faightear an focal baisleac i mbaile fearainn amháin eile sa tír, is é sin Baisleacán / Baslickaun “little church (basilica)” (logainm.ie # 22209) in aice leis an gCoireán i gContae Chiarraí. Foirm dhíspeagtha de baisleac is ea baisleacán (baislec na Sean-Ghaeilge < basilica na Laidine; féach Foclóir Stairiúil Áitainmneacha na Gaeilge Fascúl 2 s.v. Baisleac, Baisleacán). Is dóigh gurbh é an iarsma de láthair eaglasta a luaitear in aice le reilig, cros cloiche, agus struchtúir ar measadh gurbh fhéidir gur clocháin choirceogacha iad sa bhaile fearainn an baisleac atá i gceist (féach heritagedata.maps KE098-049002/003-5). Luaitear an méid seo a leanas i mblúirín eolais a taifeadadh go háitiúil in 1946, áfach: ‘there is a cave in this townland which in the olden days was called ‘an bhaislic’ or baislica – the only Greek name in Ireland that used be said’. Is léir mar sin gur athraigh an bhrí atá le Baisleacán “little church (basilica)” ón seanláthair eaglasta go gné sa tírdhreach a chur a leithéid de rud in iúl, i measc cuid den phobal ar a laghad. B’fhéidir go dtabharfadh an t-athmhíniú seo Conradh na Róimhe chun cuimhne ag duine, agus an claochlú a tháinig ar Chomhphobal Eacnamaíochta na hEorpa, a raibh sé bhallstát ann go dtí Aontas Eorpach an lae inniu a bhfuil seacht mballstát is fiche ann – athrú ó bhonn!

(Conchubhar Ó Crualaoich & Justin Ó Gliasáin)