Agus Éire ag glacadh Uachtaránacht Chomhairle an Aontais Eorpaigh ar an 1 Iúil 2026, is fiú dúinn súil a chaitheamh siar go dtí bunchloch an Aontais Eorpaigh, is é sin síniú Chonradh na Róimhe in 1957. Leis an gconradh sin, cruthaíodh cómhargadh faoi Chomhphobal Eacnamaíochta na hEorpa idir na sé cinn de bhallstáit bunaidh: An Bheilg, An Fhrainc, An Iodáil, Lucsamburg, An Ísiltír agus Iarthar na Gearmáine. Chuaigh Éire, An Ríocht Aontaithe agus an Danmhairg isteach sa Chomhphobal in 1973.

Is beag amhras ach gur tháinig athrú as cuimse ar Phoblacht na hÉireann sa tréimse iarchoilíneach tar éis di a dhul isteach sa Chomhaontas. Go deimhin, d’fhéadfaí a rá gur éirigh leis an tír seo a bheith neamhspleách ar an Ríocht Aontaithe ó thaobh na heacnamaíochta de mar gheall air. Táthar ann freisin a déarfadh gur lig sé don tír seo leathnú amach ó fhorlámhas cultúrtha an anglasféir. Bíodh sin mar atá, cé gur treisíodh na tacaíochtaí dlíthiúla atá ag an teanga le hAcht na dTeangacha Oifigiúla, tá stad na Gaeilge sna Gaeltachtaí tar éis dul in olcas ó chuaigh Éire isteach sa Chomhphobal (tá laghdú tagtha ar líon na gcainteoirí Gaeilge: féach cso.ie).
Is amhlaidh go raibh dlúthcheangal ag Éirinn leis an Róimh agus le mór-roinn na hEorpa cibé ar bith mar gheall ar an gCríostaíocht ó tháinig Pádraig i dtír anseo sa 5ú haois. Ar ndóigh, bhí tionchar mór ag misinéirí ón tír seo maidir le hathbheochan a dhéanamh ar léann na Laidine agus an cultúr clasaiceach in Iarthar na hEorpa i ndiaidh d’Impireacht na Róimhe titim as a chéile. Chun léargas a fháil air seo, níl le déanamh ach breathnú ar na háiteanna ar an mór-roinn ar Ghaeil iad a naomhphátrúin: Sankt Gallen, na hEilbhéise (féach Dictionary of Irish Biography s.n. Gallus (Gall)); Sankt Kilian in Würzburg na Gearmáine (féach Dictionary of Irish Biography s.n. Kilian (Cilian)); agus San Frediano in Lucca, na hIodáile, nach bhfuil an cháil chéanna air. Go deimhin is ó Naomh Fiachra, a thagann an gnáthfhocal ar charr capaill i Vín na hOstaire, der Fiaker “cab -horse-drawn vehicle” (féach leo.org). Díthreabhach a thug ainm do Saint Fiacre sa Bhriotáin (feach Dictionary of Irish Biography s.n. Fiacre (Fiachra)) ab ea Fiachra naomhphátrúin na ngarraíodóírí agus na dtiománaithe tacsaí. Anuas orthu sin ar fad is gá trácht a dhéanamh ar John Scottus Eriugena (féach Dictionary of Irish Biography s.n. John Scottus Eriugena). Duine de na diagairí ba mhó le rá as Éirinn sa 9ú haois. Bhí baint aige le hionaid léinn i gceantar Reim, Soissons, Laon, agus i bpálás Charles le Chauve (Séarlas Maol) in Compiègne. Bhí Séarlas Maol féin ina impire ar an Impireacht Naofa Rómhánach. Is dóigh, áfach, gurbh é an misinéir ba mhó le rá ón tír seo a thug aghaidh ar an mór-roinn ná Colmán, duine a bhunaigh mainistreacha i roinnt áiteanna sa Fhrainc (Luxeuil), san Ostair (Bregenz) agus san Iodáil (Bobbio), i measc eile (féach Dictionary of Irish Biography s.n. Columbanus (Colmán, Columba)).

Ar ndóigh bhí tionchar mór ag an mór-roinn ar an tír seo chomh maith nuair a tháinig an Chríostaíocht agus An Eaglais Laidineach. Ceann de na nithe a thugann léargas air sin ná na focail iasachta ar fad ón Laidin a bhaineann le cúrsaí eaglaise agus creidimh a tháinig isteach sa Ghaeilge. Tá cuid mhaith acu sin sa teanga fós, focail cosúil le sagart (sacerdos na Laidine), easpag (episcopus na Laidine), teampall (templum na Laidine) agus cill (cella na Laidine). Tá cuid eile ann nach bhfuil chomh soiléir do lucht labhartha na Gaeilge sa lá atá inniu ann, áfach, amhail an focal atá sa logainm Baislic/Baslick i gContae Ros Comáin. Mar sin i gcomhthéacs an tábhacht atá le Conradh na Róimhe don tír seo, agus an nasc atá aici leis an Róimh ag dul siar go dtí luath-thréimhse na Críostaíochta in Éirinn, tá sé chomh maith againn súil a chaitheamh ar roinnt logainmneacha a bhfuil tagairt don Róimh iontu, cé nach bhfuil an oiread sin acu ann!
Tagraíonn Cill na Rómhánach / Kilnarovanagh “the church of the Romans” (logainm.ie #23189) atá siar ó thuaidh de Chill Airne i gContae Chiarraí do láthair eaglasta a bhí suite i lios darbh ainm Lios na Rómhánach / Lisnarovanagh “the ring-fort of the Romans” de réir cuntais amháin, cé go luaitear go bhféadfadh suíomhanna eile sa bhaile fearainn sin a bheith i gceist freisin (féach heritagedata.map KE057-051002). Tá baile fearainn eile ann den ainm ceannann céanna, Cill na Rómhánach “the church of the Romans” (logainm.ie #11501), taobh theas de Mhaigh Chromtha i gContae Chorcaí, agus is é is dóichí ná go dtagraíonn an t-ainm don seanláthair eaglasta atá anseo (féach heritagedata.map CO083-007). Táthar den tuairim go mb’fhéídir gur baisteadh an t-ainm sin air toisc na cléirigh ann a bheith ag cloí leis an modh Rómhánach chun an dáta don Cháisc a shocrú seachas an seanmhodh Gaelach a bhí in úsáid roimhe (ibid.).

Níl aon taifead ar bhallóga ar Oileán na Rómhánach / Roman Island “the island of the Romans” (logainm.ie #37588) in aice le Cathair na Mart i gContae Mhaigh Eo, agus ní léir cén bunús atá leis an ainm. Maidir le Tobar na Róimhe / Tobernarova “the well of Rome” (logainm.ie #1415373) i mbaile fearainn Cnoc Úlla Thoir, tagraíonn an t-ainm do chathair na Róimhe féin seachas do Rómhánaigh. Is beag eolais atá againn ar a bhunús ach tá taifead air mar thobar naofa san fhardal seandálaíochta (féach heritagedata.map LI025-023), agus luaitear mar thobar naofa é sa traidisiúin áitiúil in Ainmleabhar na Suirbhéireachta Ordanáis. Tugtar an míniú gleoite seo ar bhunús an ainm san Ainmleabhar chomh maith.

This little well, which is regarded as sacred by the peasantry, is about 18 inches deep, 12 inches wide at its mouth, and 24 inches wide at the bottom. It is curiously formed by nature in a solid rock, having always a depth of 6 inches of water in it, and it is said that neither the greatest drought nor the heaviest rainfall decreases or fills it. Its formation, as told by the natives is as follows: The family of Oola Castle lacked water and appealed to the Pope, who consecrated a bottle > of water for them. The property of this water was that, when poured on the spot where is now the well, a well of excellent water appeared, rendering enough at all > times, though not supplied from any other source. The people also affirm that the water of this well cannot be made to boil by any heat. (féach: ibid.)

Faightear Ráth na Rómhánach / Rathnarovanagh “the ring-fort of the Romans” (logainm.ie #43035) i gContae Ros Comáin. Tagraítear dó seo (sa ghinideach) in Annála Chonnacht mar ‘Ratha na Romanach’ (1248), nuair a thug ‘Fedlimid mac Cathail Crobdeirg’ an baile fearainn seo do chanóin pharóiste na Cille Móire: Fedlimid mac Cathail Crobdeirg do thabairt Ratha na Romanach do chananchaib Cilli Mori … tre impide Taidc h. Mannachan [Tadhg Ó Manacháin] i n-onoir Mure & Augustin’ (‘at the bidding an entreaty of Tadc O Mannachain [Tadhg Ó Manacháin], in honour of Mary and Augustine’). Is díol spéise é nach bhfuil aon iarsmaí eaglasta sa bhaile fearainn seo, mar sin, seans gurbh é an tiomnú seo do Naomh Agaistín, duine mór le rá san Eaglais Laidineach, is cúis le hainm an bhaile fearainn seo. Bíodh sin mar atá, tá ionnanú déanta idir Ráth na Rómhánach / Rathnarovanagh leis an ainm stairiúil Dumha na Rómhánach “the mound of the Romans” (féach dias - onomasticon #23282) áit ar cuireadh Ó Conchubhair Donn [Ó Conchúir Donn] in ‘tempall dúmha na Romhanach’, Teampall Dhumha na Rómhánach “the church of the mound of the Romans” in 1582 (Mac Ui Concobair Duinn .i. Toirrdhelbach mac Diarmada mic Cairbri dég, ocus a adnacal a t-tempall dúmha na Romhanach: ALC ii 1582.24). Más fíor dó seo, thabharfadh an tagairt do Theampall Dhumha na Rómhánach le fios go raibh teampall ann in Ráth na Rómhánach / Rathnarovanagh aníos go dtí na meánaoiseanna deireanacha. Teampall eile a bhféadfadh nasc a bheith aige leis an Róimh timpeall ar Chontae Ros Comáin, is ea ‘Kilnarounanak’ (leg. Kilnaromanak) a thagann ó Cill na Rómhánach, b’fhéidir. Taifeadadh an t-ainm sin i dtaifid a bhaineann le cánachas an Phápa ó thús an 14ú haois do dheoise Ail Finn. Ar an drochuair ní léir cén suíomh atá i gceist. Ag breathnú ar áiteanna eile sa tír, tá tagairt ann do ‘Tech na Rómánach’ [Teach na Rómhánach] ‘the (religious) house of the Romans” (féach dias-onomasticon) áit éigin i gContae Chill Mhantáin an lae inniu. Tuairimíodh gurb é Teach gCróinín / Tigroney / (ibid.) a bhí i gceist seo ach is beag an seans gur fíor é sin toisc nach dtacaíonn an fhianaise do Theach gCróinín le haon bhaint a bheith aige le Teach na Rómhánach.
Agus muid ag coinneáil orainn le téama na Róimhe agus na Rómhánach, is cinnte go bhfágann Baisleac Pheadair a rian ar éinne a raibh sé d’ádh orthu cuairt a thabhairt ar an Róimh. Is dóigh gur beag duine a bhfuil a fhios aige go bhfuil Baisleac dár gcuid féin againn anseo in Éirinn. Is sampla atá fíor-neamhghnách é Baislic / Baslick (logainm.ie #2056) de logainm a thagann ón bhfocal Laidine basilica (baislec na Sean-Ghaeilge < basilica na Laidine; féach Foclóir Stairiúil Áitainmneacha na Gaeilge Fascúl 2 s.v. Baisleac). De réir na seanlitríochta sa traidisiúin Gaelach, bhí ceangal láidir ag an láthair eaglasta seo, atá ina bhallóga le fada an lá le traidisiúin Phádraig i luastair na hÉireann. Ba theampall de chuid Soicheall é, protégé de cuid Phádraig féin (féach: P. Ó Riain, A Dictionary of Irish Saints; C. Doherty, ‘The basilica in Early Ireland’, Peritia 3 (1984)). Is beag atá fágtha den láthair eaglasta tábhachtach seo atá suite i suíomh álainn, ach tá sé in úsáid mar reilig ag muintir na háite i gcónaí.

Baslick / Baislic (Grianghraf:© Mary Timoney)

Anois chun clabhsúr a chur ar chúrsaí, faightear an focal baisleac i mbaile fearainn amháin eile sa tír, is é sin Baisleacán / Baslickaun “little church (basilica)” (logainm.ie # 22209) in aice leis an gCoireán i gContae Chiarraí. Foirm dhíspeagtha de baisleac is ea baisleacán (baislec na Sean-Ghaeilge < basilica na Laidine; féach Foclóir Stairiúil Áitainmneacha na Gaeilge Fascúl 2 s.v. Baisleac, Baisleacán). Is dóigh gurbh é an iarsma de láthair eaglasta a luaitear in aice le reilig, cros cloiche, agus struchtúir ar measadh gurbh fhéidir gur clocháin choirceogacha iad sa bhaile fearainn an baisleac atá i gceist (féach heritagedata.maps KE098-049002/003-5). Luaitear an méid seo a leanas i mblúirín eolais a taifeadadh go háitiúil in 1946, áfach: ‘there is a cave in this townland which in the olden days was called ‘an bhaislic’ or baislica – the only Greek name in Ireland that used be said’. Is léir mar sin gur athraigh an bhrí atá le Baisleacán “little church (basilica)” ón seanláthair eaglasta go gné sa tírdhreach a chur a leithéid de rud in iúl, i measc cuid den phobal ar a laghad. B’fhéidir go dtabharfadh an t-athmhíniú seo Conradh na Róimhe chun cuimhne ag duine, agus an claochlú a tháinig ar Chomhphobal Eacnamaíochta na hEorpa, a raibh sé bhallstát ann go dtí Aontas Eorpach an lae inniu a bhfuil seacht mballstát is fiche ann – athrú ó bhonn!

(Conchubhar Ó Crualaoich & Justin Ó Gliasáin)

Thagraíomar i nóta cheana don luach a bhí ar an gcat in Éirinn le linn na meánaoiseanna, is a rá go raibh díre (.i. fíneáil) throm le híoc ar a mharú nó a ghortú. Ach ní luach airgid amháin a bhí ar an gcat dar leis na sean-Ghaeil. Is léir go rabhadarsan chomh ceanúil céanna ar na peataí beaga seo is atá úinéirí cat an lae inniu: féach go dtagann tagairtí d’ainmneacha cat ar leith anuas chugainn i bhfoinsí Sean- agus Meán-Ghaeilge. Orthu seo tá an cháil is mó tuillte ag an ainm Pangur Bán, gan aon amhras! B’in ainm ar chaitín ar bhreacadh dán faoi sa Codex Sancti Pauli, blúire beag de lámhscríbhinn a scríobh cléireach as Éirinn sa 9ú haois i mainistir Reichenau, gar do Konstanz ar theorainn na hEilbhéise leis an nGearmáin sa lá atá inniu ann. (Tá an lámhscríbhinn ar caomhnú san Ostair anois (cf. Oskamp, Éigse 17 (1978); Toner, Cambrian Medieval Celtic Studies 57 (2009).) Seo tús an dáin:

Messe ocus Pangur bán,                           Myself and white Pangur
cechtar nathar fria ṡaindán;                      each of us at his special craft:
bíth a menma-sam fri seilgg,                     his mind is wont to be on hunting
mu menma céin im ṡaincheirdd.               my own mind on my special craft.

Tagann cat-ainm eile anuas chugainn ó ré na Sean-Ghaeilge, sa Ghluais a scríobh Dónall Ó Dábhoireann (Domhnall Ó Duibhdabhoireann) sa 16ú haois ar théarmaíocht na dtéacsanna luatha dlí a raibh teacht aige orthu. Faoin iontráil dar tús Glasnenta .i. ainm do chat… sonraítear an díre a bhí ag gabháil lena leithéid. (Sliocht de na Catṡlechtae a luamar an tseachtain seo caite atá anseo, ní foláir, de réir Fergus Kelly (EIF lch.123; in eagar ag Kevin Murray, Celtica 25).) An aidiacht glas atá sa chéad eilimint den ainm, dar ndóigh, ach tabhair faoi deara go raibh réimse níos leithne bríonna leis an bhfocal sin sa tseanteanga, seachas an dath ‘uaithne’ is príomhbhrí leis inniu. Dar le heagarthóirí A Dictionary of the Irish language, ciallaíonn SG Glas Nenta “Nettle-Green” (eDIL s.v. 2 glas); dar le Kelly (EIF lch.123) go bhféadfaí é a mhíniú mar “nettle-grey”. Is mar seo a thugtar faoin ainm a mhíniú sa téacs féin: .i. bís fon nglasnenaigh, nó gebar do nenaigh glais .i. don nenntóig “i.e. which is under the green nettle, or which is brought from a green nettle, i.e. from the nettle” (aistr. ag Murray, Celtica 25: 149). Pé ar domhan de, is í an dara heilimint den ainm úd, mar atá SG nenta = NG neanta – ar cnuasainm é dar brí “nettles” – a bheidh idir chamáin againn an tseachtain seo.

Tagann an focal seo neanta – agus fréamhaithe de, ar nós neantóg, neantán (FGB s.vv. neanta, neantóg; Dinneen s.v. neannta) – tagann sé i gceist i roinnt logainmneacha ar fud na tíre. Is mar cháilitheoir (qualifying element) is mó a bhíonn sé le fáil, amhail Tor Neanta / Tornant [Upper, Lower] “tall rock(?) of nettles” (logainm.ie #54717) i gContae Chill Mhantáin. (Ní léir brí bheacht an aicmitheora (generic element) tor sa logainm sin; tá bríonna éagsúla leis sa Nua-Ghaeilge .i. “bush, clump, tuft; tall rock, steep rocky height; tower” (FGB s.v. 1, 2 tor). Tabhair faoi deara, áfach, go bhfuil gallán, tuama meigiliteach agus ciorcal cloch ar bharr an chnoic sa bhaile fearainn Tor Neanta Uachtarach: archaeology.ie WI0-15-039; WI0-15-036; WI0-15-037). I gContae Chill Mhantáin freisin atá Baile an Neanta / Ballinanty “the town(land) of the nettles” (logainm.ie #55267). Tá Creig an Neanta / Creggananta “the rock, crag of the nettles” (logainm.ie #19383) i gContae na Gaillimhe. Agus ar scrúdú ainm an bhaile fearainn Ballynant i gContae Fhear Manach (logainm.ie #60183; placenamesni.org) dóibh, ba é breithiúnas Thionscadal Logainmneacha Thuaisceart Éireann gurbh é Baile Neanta “the town(land) of nettles” – nó Baile an Neanta leis an alt – an bunainm Gaeilge.

Tabhair faoi deara gur ainmfhocal firinscneach is ea an cnuasainm neanta, gin. an neanta sna logainmneacha seo atá díreach luaite. Ach is minicí go mór é le fáil mar ainmfhocal baininscneach .i. gin. na neanta. Is mar sin do Baile na Neanta / Ballynanty “the town(land) of the nettles” (logainm #30825), Ceapach na Neanta / Cappananty “the plot of the nettles” (logainm.ie #30529) agus Cnocán na Neanta / Knockananty “the hillock of the nettles” (logainm.ie # 31222) i gContae Luimnigh, cuir i gcás. Mar an gcéanna do Srathán na Neanta / Srahaunananta “the (little) river valley of the nettles” (logainm.ie #20068) agus Corr na Neanta / Cornananta “the round hill of the nettles” (logainm.ie #20361) i gContae na Gaillimhe. Ag dul ó thuaidh tá an focal seo baininscneach sna logainmneacha Ceathrú na Neanta / Carrownananta “the quarter of the nettles” (logainm.ie #45027) i gContae Shligigh agus Doire na Neanta / Derrynananta “the (oak-)wood, grove of the nettles” (logainm.ie #1371793) i gContae an Chabháin.

Luamar na fréamhaithe neantóg agus neantán thuas ach is fíorbheag logainm ina dtagann siadsan i gceist i ndáiríre. Sampla cinnte is ea Coill Neantóige / Kilnantoge “wood of (the) nettle” (logainm.ie #41640) i gContae Uíbh Fhailí. Déaneann an Duinníneach tagairt san Fhoclóir aige d’ainm an bhaile fearainn Neantanán / Nantinan “place of nettles” (logainm.ie #23369), Contae Chiarraí, (s.v. neanntanán), a mhíníonn sé mar “a nettle shrubbery”. Féach go bhfuil an t-ainm ceannann céanna Neantanán ar bhaile fearainn agus paróiste dlí i gContae Luimnigh (logainm.ie #1584; #32235).

Níl an taighde críochnaithe fós ar an mbaile fearainn Glasnant (logainm.ie #15942) i gContae Dhún na nGall, ach faoi mar a sheasann sé faoi láthair is é is dóichí ná gur neanta (nó foirm de) atá san ainm ó cheart. (Dála an scéil, táimid cinnte nach bhfuil sa chosúlacht idir ainm an bhaile fearainn seo agus ainm an tseanchait úd Glas Neanta ach comhtharlúint!)

Cad a spreag na logainmneacha seo, más ea? Luífeadh sé le réasún go mbíodh an neantóg le feiscint go flúirseach ar fud na hÉireann sula raibh an talmhaíocht faoi lánseoil, agus go háirithe sular dtáinig an dúil ar ‘fheabhsú talún’ isteach sa 17ú haois (féach go bhfuil 200 tagairt don fhocal improvement sa Civil Survey, A.D. 1654-1656… do Chontae Loch Garman!). Ach anuas ar a fhorleithne is a fheiceálaí is a bhí an neantóg faoin tuath in Éirinn fadó, bhí sé úsáideach freisin mar phlanda. Tá tagairtí sna seantéacsanna don neantóg mar bhia séasúrach (EIF lch.311), agus tá ainm an leighis air anuas go dtí an lá atá inniu ann. I measc an bhéaloidis atá le fáil ina thaobh i mBailiúchán na Scol (c. 1938), tá tagairt ó Chontae Ros Comáin don brután neantóg .i. saghas anraith neantóg a d’fhágfadh slán folláin thú go ceann bliana ach é a ól trí bhabhta i mí na Márta (BNS 0015.144); agus tá tagairtí don anraith neantóg mar bhéile – in éineacht le domplagáin – i mBaile Phib ar bhruach na príomhchathrach féin (BNS 0799.209). Ach is ag daltaí scoile Chontae na Mí a bhí an t-oideas is fearr, a shonraigh go beacht conas a dhéantaí beoir as na neantóga céanna (BNS 0684.238)!

Itheann a lán daoine in Éirinn anraith neantóg fós, ach más maith leat greim níos sofaisticiúla a dhéanamh as – ach é a bheith préamhaithe sa seantraidisiún fós – bain triail as neantóg (atá pléite sa nóta seo) a mheascadh le creamh (a phléamar cúpla seachtain ó shin) chun peisteo den chéad scoth a fháil. Peisteo Glasneanta.

Conchubhar Ó Crualaoich & Aindí Mac Giolla Chomhghaill