GA EN téarma.ie corpas.ie ainm.ie dúchas.ie canúint.ie gaois.ie
Bunachar Logainmneacha na hÉireann Meitheal Logainm
Cuardach Brabhsáil Gluais Acmhainní Eolas
Gaeilge English
Téamaí faoi thrácht

Téamaí faoi thrácht

Scagadh ar rogha téamaí coitianta i logainmneacha na hÉireann. Foilsítear na blúirí eolais seo go tráthrialta.

Leathanach 1 as 13 ar aghaidh

Ó Mhéabh agus a carn go dtí ‘Madge’ agus a cnapán ime. Meascán Mhéabha/Meskan Meva “the lump (of rock) of Méabh” (féach logainm.ie #1396738)

Dáta: 12/01/2026

Luaitear mná in ainmneacha bailte fearainn na hÉireann minic go leor, ach is fíorannamh a thagann mórphearsana baineanna as miotaseolaíocht na nGael i gceist. Chonaiceamar cheana, áfach, gur caomhnaíodh Cailleach Bhéarra (Brl. The Hag of Beara) sa leagan stairiúil d’ainm an bhaile fearainn An Dún/Downs “the fort” (#55524) i gCill Mhantáin, mar atá Dún Chaillí Béarra “fort of the Hag of Beara”.

Ach is í Méabh — ise a chuir in aghaidh Chú Chulainn agus Chonchúir mhic Neasa i seanscéalta na Rúraíochta — an bhean miotaseolaíochta is coitianta a luaitear i logainmneacha. Thug sí ainm don pharóiste dlí Boith Mhéabha/Bovevagh “the (religious) hut of Méabh” (#1413310) i nDoire, ach den chuid is mó caomhnaítear í in ainmneacha gnéithe aiceanta nó saorga, amhail cnocáin, dúnta agus cairn. Tá réimse leathan sna gnéithe seo ó thaobh méid de, freisin — ó Cnocán Mhéabha “Méabh’s hillock”, dumha beag a sheas ar theorainn na gcontaetha idir Gleann an Smóil i mBaile Átha Cliath agus Gleann Crí i gCill Mhantáin, go dtí Meascán Mhéabha/Miosgan Meva “Méabh’s lump (of rock)” (#112076), carn ollmhór cloch ar bharr Chnoc na Riabh i Sligeach, ar a dtugtar Queen Maeve’s Cairn go coitianta sa Bhéarla.

Tá samplaí eile den logainm ceannann céanna Meascán Mhéabha agus é le fáil mar ainm cairn, béarlaithe mar Meskanmave i nDún na nGall (#1396738) agus Misgaun Meve i Ros Comáin (#1410345). (Tá dhá shampla eile le fáil i nDún na nGall fosta: féach logainm.ie). Is mór an díol suntais gur tugadh an t-ainm céanna seo ar chairn ar bharr sléibhte i dtrí chontae éagsúla in iarthuaisceart na tíre. Ní heol dúinn anois bunús beacht an dáileacháin seo, ach is cinnte ar a laghad is lú go léiríonn sé tábhacht Mhéabha i gcultúr na nGael. I 1835, le linn an chéad Suirbhéireacht Ordanáis, breacadh an scéilín aisteach áitiúil seo a leanas in Ainmleabhar Paróiste a thug faoi bhunús an logainm Meascán Mhéabha (#1396738) (ar an Mucais i nDún na nGall) a mhíniú:

Maskon Mave is a large mound of stones. The English of it is Madge’s butter. A woman of the name of Madge was ordered as a punishment to carry these stones to the top of Muckish and there to build them in a heap together and after this exploit was performed she was to go to Connaught and there she was to get a lump of butter (or a Maskon) as large as her mound of stones. So the mound of stones is called Mascon Mave or Madge’s butter.

Descr.Rem.:AL

Cé go mbeadh fonn ar dhuine glacadh leis nach bhfuil sa scéilín seo ach sampla d’aoibhneas ársa na miotaseolaíochta arna mheath thar na céadta bliain go baois leamh an bhéaloideasa, tá sé fíorthábhachtach a thabhairt faoi deara go gcaomhnaíonn sé an bunchomhthéacs Connachtach ina gcuirtear Méabh i láthair sa tseanlitríocht. Is sampla maith freisin é d’ainm breá Gaelach — ceann de na hainmneacha is mó le rá acu ar fad — arna chaitheamh i leataobh le linn tubaiste an athraithe teanga sa 19ú haois agus arna ionadú le hainm pearsanta Béarla nach raibh baint dá laghad aige leis. (Foirm dhíspeagtha de Brl. Margaret atá i Madge.) Maidir leis an gceangal a samhlaíodh idir an carn ollmhór cloch seo agus cnapán ime, cuimhnímis a chomónta is a bhí an focal meascán sa dara ciall sin in Éirinn, ón tseanaimsir i leith (see eDIL s.v. mescán).

Níor chóir gan rud beag eile a lua mar fhocal scoir, tharla gur in Ainmleabhar na Suirbhéireachta Ordanáis a breacadh an scéilín seo. Dá slogfaimis an t-íomhá claonta de chur chuige na Suirbhéireachta Ordanáis a chuirtear i láthair sa dráma Translations, bheimis ag súil leis gurbh é an t-aistriúchán áitiúil amaideach seo Brl. Madge’s Butter a bheadh roghnaithe go neamhchúiseach le greanadh ar na léarscáileanna oifigiúla. Ach dar ndóigh, is amhlaidh a bhí na scoláirí Gaeilge a d’oibrigh sa Rannóg Topagrafaíochta den tSuirbhéireacht Ordanáis báite i gcultúr agus i litríocht na nGael, agus thairis sin go bhfuaireadar tacaíocht thuisceanach thar na bearta ón oifigeach Sasanach a bhí i gceannas ar an ngnó ar fad. Faoi mar is iondúil a tharla, rinneadar deimhin de go ngreanfaí ainm traidisiúnta na gné seo ar an léarscáil, go mbeadh sé ar fáil do na glúnta — bíodh is gur i gcrot an Bhéarla é — mar Meskanmave.

(Conchubhar Ó Crualaoich & Aindí Mac Giolla Chomhghaill)

Gaoth “wind” agus fuinneamh in-athnuaite i logainmneacha
Muileann Gaoithe / Mullingee ‘(the) windmill’ (logainm.ie #32941)

Dáta: 05/01/2026

An ghaoth aduaidh bíonn sé crua, cuireann sé driuch ar dhaoine;
An ghaoth aniar bíonn sé dian, baineann sé uan as caora;
An ghaoth aneas bíonn sé tais, agus cuireann sé rath ar shíolta;
An ghaoth anoir bíonn sé tirim, is cuireann sé iasc chun tíreach.

Rann faoin ngaoth a raibh leaganacha éagsúla de ar fáil ar fud na Gaeltachta tráth. Tagann an leagan thuas ó Chontae Chill Chainnigh (féach Éigse iml. 36). Tabhair faoi deara gnéithe canúna ar nós -th leathan deiridh = /x/ (-ch leathan); -r- caol = /ʒ/ (cosúil leis an gconsan láir mar a bheadh zh i mBrl. treasure, pleasure); dá bhrí sin deireadh Gaeilgeoirí Osraí an líne dheireanach mar a bheadh ‘An ghaoch anoizh bíonn sé tizhim, is cuizheann sé iasc chun tízheach’.)

Agus sinn ag druidim leis an Athbhliain is gnách dúinn bheith ag féachaint ar aghaidh sa saol. Beidh súil ag mórán againn, mar shampla, gur féidir dul i ngleic leis an ngéarchéim aeráide le tuilleadh úsáide a bhaint as acmhainní in-athnuaite fuinnimh amhail an ghaoth, an taoide agus an ghrian. An ghaoth a bheidh faoi chaibidil againn an mhí seo. Ba olc an ghaoth an stoirm thubaisteach a bhuail Éirinn Lá Nollaig na mBan (6 Eanáir) na bliana 1839, an oíche ar a dtugtar Oíche na Gaoithe Móire sa traidisiún. Bhí na taighdeoirí logainmneacha Seán Ó Donnabháin agus Tomás Ó Conchúir ar obair pháirce sna sléibhte i gContae Chill Mhantáin nuair a tháinig an stoirm seo faoina ndéin, gur rugadh amuigh orthu faoin mbrúchtaíl sneachta. Tá cuntas an Donnabhánaigh ar imeachtaí na hoíche sin le léamh i Litreacha na Suirbhéireachta Ordanáis (Cill Mhantáin) lgh. 205–208.

Níl aon teora le cumhacht na gaoithe, rud ar féidir tairbhe a bhaint as le tuirbíní gaoithe chun leictreachas a ghiniúint. Ach ní haon mhaith do na tuirbíní céanna stoirmeacha tobanna fíochmhara; is fearr dóibh an ghaoth leanúnach ná an ghaoth láidir, agus roghnaíonn na hinnealtóirí suímh oiriúnacha dá réir. Díol spéise, mar sin, súil a chaitheamh ar an léarscáil a thaispeánann suíomh na bhfeirmeacha gaoithe sa Stát (seai.ie: windatlas), mar níl ceann ar bith acu suite in áit atá ainmnithe as an ngaoth sa Ghaeilge. Ní hionann é sin is a rá go ndearna na Gaeil neamhaird den ghaoth ina gcuid logainmneacha, mar is léir don té a chuardódh an eilimint gin. (na) gaoithe “of (the) wind” ar logainm.ie. Tá míreanna eile i logainmneacha a chuireann ‘gaoth’ in iúl, ar ndóigh, m.sh. siota “gust” sa logainm Baile Shiota / Ballyhitt “town(land) of (the) gust” (logainm.ie #54388) i gContae Loch Garman, atá béal dorais, dála an scéil, le baile fearainn darb ainm Béarla Coldblow (logainm.ie #54389). Ach díreoimid ar shampla beag den 90 éigin ainmneacha bailte fearainn a bhfuil gaoth, gin. u. (na) gaoithe iontu, atá le fáil ó Binn na Gaoithe / Beennageeha “the (mountain) peak of the wind” (logainm.ie #24732) i gContae Chiarraí go Droim na Gaoithe / Drumnagee “the ridge of the wind” (logainm.ie #61785; placenamesni.org) i gContae Aontroma.

Mar a mbeifí ag súil, dála binn agus droim sa dá logainm dheiridh seo, is minic an eilimint gaoth le fáil i dteannta le focail a chuireann ardáin in iúl: cuir i gcás Ard Gaoithe / Ardgeeha “height of (the) wind” (logainm.ie #48326) i gContae Thiobraid Árann; Ard na Gaoithe “the height of the wind”, atá béarlaithe mar Ardnageeha (logainm.ie #12645) agus Ardnageehy (logainm.ie #12070) i gContae Chorcaí; Cnocán na Gaoithe / Knockaunnageeha “the hillock of the wind” (logainm.ie #19121) i gContae na Gaillimhe. Faighimid Cnoc na Gaoithe “the hill of the wind”, arna bhéarlú mar Knocknageeha i gContaetha an Chláir (logainm.ie #7880), Mhuineacháin (logainm.ie #41018), Mhaigh Eo (logainm.ie #34989; #37430) agus Shligigh (logainm.ie #45070; #45675); mar Knocknagee i gContae Chill Dara (logainm.ie #24906); agus mar Knocknageehy i gContaetha Chorcaí (logainm.ie #9135) agus Mhaigh Eo (logainm.ie #35638). Talamh ard gaofar atá i gceist freisin le Corr na Gaoithe / Cornageeha “the round hill of the wind” i gContaetha Ros Comáin (logainm.ie #42357), Liatroma (logainm.ie #29398; #29474; 30085; #30164); Shligigh (logainm.ie #45503) agus Mhaigh Eo (logainm.ie #36825). Is é Cornagee an fhoirm bhéarlaithe den logainm Gaeilge céanna i gContaetha an Chabháin (logainm.ie #3748; #5578), Fhear Manach (logainm.ie #59021; placenamesni.org) agus Ros Comáin (logainm.ie #43065). A leithéid chéanna de bhrí, ó thaobh séimeantaice de, atá leis na logainmneacha Maol Gaoithe / Mulgeeth “bald hillock of (the) wind” (logainm.ie #25547) i gContae Chill Dara agus Tulaigh Ghaoithe / Tulligee “mound of (the) wind” (logainm.ie #9006) i gContae Chorcaí.

Tá taithí ag formhór againn bheith ar shráid ina dtreoraítear an ghaoth go suntasach sa tslí is go séideann gála tríd an mbóthar suas. A chosúlacht de thopagrafaíocht a chuirtear in iúl sa logainm coitianta Bearna na Gaoithe “the gap of the wind”, dá bhfuil samplaí le fáil ar fud na tíre. (Cuir i gcás freisin míniú deas an Oileánaigh ar an mionainm Mám an tSéideáin ar an mBlascaod Mór: ‘Mám íseal … é seo. Má bhíonn puth gaoithe as an spéir is thríd seo a bheidh a tabhairt amach le fáil agat, gur ghlac sé an ainm thuas.’) Rinneadh Bearna na Gaoithe a bhéarlú go foghrúil mar Barnageehy (logainm.ie #13695) i gContae Chorcaí agus é a aistriú mar Windgap (logainm.ie #49060) i gContae Phort Láirge. I dtuaisceart Chontae Chill Dara tá tagairt luath againn don bhaile fearainn Windgates (logainm.ie #25472) mar ‘Lez Wyndyates’ (1475), ach is ann do thagairt is luaithe fós ‘Bernegeyh’ (1305), a sheasann do Bearna na Gaoithe gan amhras. Díol mór suntais nach bhfuil tagairt ar bith le fáil don ainm Gaeilge seo sa taifead stairiúil, ach go raibh sé ar eolas ag Gaeilgeoir de bhunadh na háite i 1838, a sholáthair an fhoirm ‘bearna na gaoithe’ do thaighdeoirí na Suirbhéireachta Ordanáis. Ar an láimh eile, ní thagann aon fhianaise anuas chugainn a chaithfeadh solas ar an ainm Gaeilge a bhí ar Windgate (logainm.ie #55044) eile, gar do na Clocha Liatha i gContae Chill Mhantáin, agus go deimhin is maith an seans gurbh é lucht an Bhéarla i measc na gcoilínithe luatha a chum is a cheap (‘Le Windgates’ 1280). Is eol dúinn, áfach, gur ghlac na bailte fearainn Leaca an Mheantáin / Jockeyhall (logainm.ie #30621) agus An Tóin Bhán / Tonbaun (logainm.ie #30625) i gContae Luimnigh ionad seanbhaile fearainn darbh ainm Bearna na Gaoithe sa chóras Gaelach (‘leithsheisreach bhéirne na gaoithe’ c. 1550).

Faightear an eilimint seo gaoth i dteannta le míreanna a bhaineann le struchtúir lonnaíochta freisin, amhail dún “fort”, lios “ring-fort”, lisín “(little) ring-fort”, ráithín “(little) ring-fort”, á thabhairt le fios go raibh siad seo suite in áiteanna feothanacha freisin. Cuir i gcás Dún Gaoithe / Dungeeha “fort of (the) wind” (logainm.ie #31881) i gContae Luimnigh agus Lisín na Gaoithe / Lisheennageeha “the (little) ring-fort of the wind” (logainm.ie #21733) i gContae na Gaillimhe. Bhí foirm eile den logainm Ráithín na Gaoithe / Raheenagee (logainm.ie #52501) i gContae Loch Garman, in úsáid tráth .i. Cnoc Ráithín na Gaoithe “the hill of the (little) ring-fort of the wind” (‘Knockrahingie’ 1618); tá an ráithín suite ar ardán.

Ainm inspéise is ea Lios na Gaoithe “the ring-fort of the wind” (logainm.ie #35682) i gContae Mhaigh Eo (‘Lissnegihie’ 1617), freisin, ach ó thaobh an Bhéarla de. Is é an t-ainm atá air sa dara teanga oifigiúil ná Lisnageeha or Antigua, as oileán de chuid Oileáin na Fothana (Brl. Leeward Islands), sa Mhuir Chairib. ‘Fothain ón ngaoth’ atá i gceist i dteideal an oileánra seo ach is ar éigean gur imeartas focal indíreach ar an mbunainm Lios na Gaoithe a thug an t-ainm Béarla (‘Antigua’ 1783 an tagairt is luaithe dá bhfuil againn). Sampla é seo de na hainmneacha ‘galánta’ a baisteadh ar thithe móra na n-uaisle faoin tuath in Éirinn tar éis na díshealbhaíochta sa 17ú haois agus go luath san 18ú haois, ainmneacha nach raibh aon bhaint acu leis an topagrafaíocht áitiúil den chuid is mó, gan trácht ar na logainmneacha Gaeilge a bhí ann rompu. Rinne a lán de na hainmneacha nua ceiliúradh ar Impireacht na Breataine, a bhí ag forbairt thar cuimse le linn na tréimhse seo, agus an cabhlach chun tosaigh sa mhéadú sin: cuir i gcás Gibraltar i gContaetha Bhaile Átha Cliath, Chill Mhantáin, na Mí agus Muineacháin, nó Portobello i mBaile Átha Cliath agus i gContae Ros Comáin, srl. Le linn na tréimhse seo, bhí ainm in airde ar Antigua ar fud na hImpireachta toisc a thábhachtaí is a bhí an t-oileán sin i dtrádáil sclábhaithe an Atlantaigh, ní amháin as na plandálacha siúcra a bhí san oileán féin, ach mar cheanncheathrú áitiúil ag Cabhlach na Breataine ó 1725 ar aghaidh. (Tá Antigua le fáil mar pháircainm i Sasana chomh maith; féach Field, A New Dictionary of English Field Names.)

Ach fillimis ar logainmneacha dúchasacha na hÉireann. Radharc choitianta ar fud na tíre is ea an sceach aonair idir thú agus léas, arna cromadh agus arna lúbadh ag na síorghaotha aniar (An ghaoth aniar, bíonn sí dian…). Ní haon iontas an t-íomhá seo a bheith caomhnaithe i logainmneacha Gaeilge ar nós Sceach na Gaoithe “the hawthorn of the wind”, mar shampla, faoi mar atá in ainm an bhaile fearainn béarlaithe Skenageehy (logainm.ie #17991) i gContae na Gaillimhe. Tá an logainm céanna le fáil i gContae Mhaigh Eo ach cuireadh Annefield (logainm.ie #34993) ina ionad mar ainm Béarla air. (Dála an scéil, díol spéise a chomónta is a bhí Annefield (logainm.ie #11114; #26629; #53637; #57110) nó Annfield (logainm.ie #17262; #26786) mar ainmneacha ar thithe na n-uasal faoin tuath le linn na tréimhse a luamar thuas. Níl bunús Béarla ag gach uile cheann díobh, aisteach go leor: is éard atá san ainm Annfield (logainm.ie #47110) i gContae Thiobraid Árann leathaistriúchán ar Gort Eanaigh “field of (the) marsh” (*Gort Eana’ an fuaimniú i gcanúint na háite).)

Tá go leor ainmneacha eile a d’fhéadfaimis a lua ach críochnóimid leis an dornán beag seo a leanas. Faightear Baile na Gaoithe “the town(land) of the wind” minic go leor: béarlaithe mar Ballynageeha (logainm.ie #18789) i gContae na Gaillimhe; Balgeeth (logainm.ie #38083) i gContae na Mí; agus Ballinagee faoi dhó i gContae Chill Mhantáin (logainm.ie #54875; #55120) agus uair amháin i gContae Loch Garman (logainm.ie #54531). Ábhar mór spéise é an logainm deireanach seo Baile na Gaoithe, atá laistigh de limistéar bhaile Loch Garman anois, agus é suite lámh le baile fearainn darb ainm An Muileann Bán / Whitemill, áit a léirítear muileann gaoithe ar léarscáil bharúntachta de chuid an Down Survey c. 1655 (féach downsurvey.tcd.ie: Forth); sa chlár a bhaineann le léarscáil an pharóiste féin, tá cuntas ar idir mhuileann gaoithe agus mhuileann uisce ann (downsurvey.tcd.ie: Forth, St. Peter’s).

Luaitear muilte gaoithe i logainmneacha i gcontaetha eile, ar ndóigh: cuir i gcás Muileann Gaoithe / Mullingee “(the) windmill” (logainm.ie #32941) i gContae na hIarmhí, áit arb é an logainm an t-aon fhianaise amháin ar an muileann féin, nach bhfuil rian de le fáil san fhardal seandálaíochta. Tagairt dheas is ea ‘Botherwolyngyhy’ (1553) nó Bóthar an Mhuilinn Ghaoithe, a thagraíonn don mhuileann gaoithe sa bhaile fearainn Baile an Mhuilinn / Windmill (logainm.ie #47552) gar do Chaiseal, Contae Thiobraid Árann (‘Windmill’ 1609 an chéad tagairt don ainm Béarla; cf. ‘Milltowne alias Windmill’ 1666). Bunús Béarla, de réir dealraimh, atá leis na samplaí eile de Windmill mar ainm bhailte fearainn i gContaetha Chill Dara (logainm.ie #25511), na hIarmhí (logainm.ie #51663) agus Lú (logainm.ie #33619; #34008), dála Windmill Lands (logainm.ie #17092) i gContae Bhaile Átha Cliath.

Mar fhocal scoir, tiocfaimid ar ais chuig baile Loch Garman, mar a bhfaighimid buaicphointe thionscadal an fhuinnimh ghaoithe in Éirinn sa Nua-aois Luath, gan aon agó. In achar beag lasmuigh den bhaile mar a bhí sa 17ú haois, taispeánann an Down Survey seacht gcinn déag de mhuilte gaoithe (downsurvey.tcd.ie: Forth). Ní heol dúinn a leithéid de dhlús in aon áit eile in Éirinn. Tugtar Windmill Hill ar an áit seo fós sa Bhéarla uaireanta, agus níl sé rófhada ó bhaile ón mbaile fearainn Baile na Gaoithe / Ballinagee a luamar thuas. Mar is gnách, bhí na Gaeil a tháinig romhainn fíorthuisceanach ar luí na talún agus iad ag cumadh logainmneacha amhail Baile na Gaoithe; tugaimis faoi deara freisin cé chomh lárnach is a bhí an fuinneamh in-athnuaite sa 17ú haois, bunoscionn le teicneolaíocht ár linne féin go fóill.

Léarscáil an Down Survey c. 1655. (Leabharlann Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath: https://downsurvey.tchpc.tcd.ie/down-survey-maps.php#bm=Forth&c=Wexford)

(Conchubhar Ó Crualaoich & Aindí Mac Giolla Chomhghaill)

cid:image003.png@01D9C5F8.4721F7B0

Nollaig na mBan: mná, mná rialta, cailleacha, Sliocht Bhrain agus oirnithe rí
An Dún/Downs “the fort”
Dún Chaillí Béarra “the fort of the Hag of Beara”
(féach logainm.ie #55524)

Dáta: 05/01/2026

Sa Ghaeilge tugtar idir an dá Nollaig ar an tréimhse idir 25 Nollaig agus 6 Eanáir. (An) Nollaig Bheag a thugtar ar an dáta deiridh seo — féile na hEipeafáine sa chreideamh Caitliceach — nó Nollaig na mBan, mar is fearr aithne air. Cé nach eol dúinn aon ainmneacha bailte fearainn a luann Nollaig na mBan féin, tá go leor díobh ann a thagraíonn do na mná. Orthu seo, is minic a chastar le samplaí a thagraíonn do thailte a bhí i seilbh na n-ord rialta, m.sh. Baile na gCailleach/Ballynagalliagh “the town(land) of the nuns” (#45165) i Sligeach agus Cill na gCailleach/Kilnagalliagh “the church of the nuns” (#7286) sa Chlár. Tabhair faoi deara go gciallaíonn cailleach (gin. u. caillí) “nun” sna logainmneacha seo de ghnáth. B’in í an bhrí ba choitianta leis an bhfocal sin tráth — cé go bhfuil samplaí den bhrí “hag, witch” le fáil sa tseanlitríocht, is annamh a bhíonn an chiall sin le tuiscint i logainmneacha (cf. eDIL s.v. caillech). É sin ráite, tagann samplaí chun solais anois is arís ina dtaispeánann an fhianaise stairiúil gurb amhlaidh gur cailleach “hag” a bhí i gceist.

Sampla amháin díobh seo, tagraíonn sé d’áit a mbeidh ar eolas ag na mílte den lucht coimatéireachta a bhíonn ag taisteal go Baile Átha Cliath go laethúil, idir an dá Nollaig arís b’fhéidir, mar a ngabhann siad thar bráid an bhaile fearainn An Dún/Downs “the fort” (#55524). Tá cur amach ar an ngleann darb ainm Gleann Dá Ghrua “glen of the two hill-brows” (#113096) i gCill Mhantáin, dar ndóigh, ach faigheann sin a ainm Béarla .i. Glen of the Downs ó dhá bhaile fearainn, mar atá An Dún/Downs “the fort” (#55524) agus Cnoc an Dúin/Downshill “the hill of the fort” (#55515), díreach laistiar den ghleann féin. Tá an dún atá i gceist suite ar bharr cnoic i gCnoc an Dúin, agus bíonn tagairtí le fáil dó i bhfoinsí gallda mar ‘the Downe’ nó ‘Downs’ de ghnáth. Ach faighimid an fhoirm fhada ‘Down calybere’ i bpardún a tugadh do ‘Caloaghe M‘Edo … O’Byrne’ [.i. Calbhach mac Aodha Ó Broin] sa bhliain 1547, foirm a thugann an bunainm Gaeilge Dún Chaillí Béarra “the fort of the Cailleach Bhéarra” le fios. Bandia de chuid mhiotaseolaíocht na nGael ab ea Cailleach Bhéarra (Brl. The Hag of Beara) dar ndóigh. Mar a tharlaíonn sé, tá deimhniú ar an mbunleagan Gaeilge a thug an litriú seo ‘Down calybere’ sa chuntas ar sheanláithreacha oirnithe na hÉireann atá le fáil in Foras Feasa ar Éirinn (FFÉ) (c. 1630) le Seathrún Céitinn (Geoffrey Keating):

Ar Dhún Caillighe Béirre [Dún Caillí Béarra] do gairthí Ó Brain, agus Mac Eochadha do ghaireadh é.

FFÉ iii, p. 14

Díol spéise go ndeir Céitinn freisin gurbh é an teaghlach léannta ceannann céanna (Mac Eochaidh i litriú caighdeánach an lae inniu), a ghaireadh ceannaire na gCinnsealach i dtuaisceart Loch Garman, in áit darb ainm Leac Mhic Eochaidh “the flagstone of Mac Eochaidh [Brl. Kehoe]”:

Ar Leic mic Eochadha do gairthí tighearna Cinnsiolach; agus Mac Eochadha do ghaireadh é.

ibid.

Is ar an mbaile fearainn darb ainm An Logán/Loggan (#53297), 15km slí siar ó thuaidh ó Ghuaire ar an teorainn le Cill Mhantáin, a bhí an láthair oirnithe Leac Mhic Eochaidh suite. Tionóladh an t-oireachtas deireanach ar an láthair sin i 1592 agus, faraor, níl aon chur amach anois ar an logainm úd ná ar Dún Chaillí Béarra.

(Conchubhar Ó Crualaoich & Aindí Mac Giolla Chomhghaill)

Lá Fhéile Stiofáin: Stiabhna, Stíbhin, is Stephens eile
Ráistín/Clonmellon (logainm.ie #1413957)

Dáta: 29/12/2025

Agus é i mbun chomhrá le comhthaistealaí ar an mbus abhaile ó Bhéal Feirste arú anuraidh, chuala duine d’údair an nóta seo an focal Béarla Boxing Day. Tá an focal sin ina shiobaileat a chuireann olc ar chuid mhaith daoine in Éirinn, ach an amhlaidh a bhí aon fhíorcheangal ag San Stiofán le cultúr na nGael, seachas díreach leis an gcultúr Caitliceach? Más aon leid iad na logainmneacha, dhealródh sé nach raibh. Níl aon trácht ar San Stiofán Máirtíreach – an té a chaomhnaítear Lá Fhéile Stiofáin – i bhféilirí na nGael, rud a thaispeánann nach raibh aon róthábhacht ag baint leis san eaglais dhúchasach. Ní luaitear é in aon logainm riaracháin Ghaeilge ach chomh beag: ainmneacha de bhunús Béarla is ea ainmneacha na bparóistí dlí Paróiste Stiabhna (Laistigh)/Saint Stephen’s Within (#2841) agus Paróiste Stiabhna (Lasmuigh)/Saint Stephen’s Without (#2843) i bPort Láirge.

Iasacht ó na hAngla-Normannaigh – iadsan a thug cultas an naoimh seo isteach in Éirinn – é Stiabhna, an fhoirm den ainm a úsáidtear sna logainmneacha sin. Tá go leor leaganacha eile le fáil sa Ghaeilge, m.sh. Steimhín, Stiana, Steimhne, Stiofán, Steafán agus Stíbhin (D. Ó Corráin & F. Maguire, Gaelic Personal Names (1981); corpas.ie s.nn. Stíbhin; Steafán). Is féidir iad seo a roinnt ina dhá ngrúpa: tá leithéid Stiabhna, Stiana díorthaithe ón leagan Sean-Fhraincise Estievne/Estienne (cf. Logainmneacha na hÉireann I: Contae Luimnigh, lch.53; féach freisin “Stiamna < Stémni < AN (E)steph(e)ne” ag Risk, ‘French loan-words in Irish’ I (1970) §13)); agus is iasachtaí déanacha ó Brl. Stephen iad na leaganacha eile Stiofán, Steafán, et var. (Tugann na foirmeacha Gaeilge deiridh seo le fios go raibh -f- /f/ le clos nuair a gaelaíodh an t-ainm. Is faoi thionchar an leagain scríofa a d’eascair an foghar sin san ainm Béarla an chéad lá: “spelling-pronunciation” a bhí ann, de réir Ox. Dict. Family Names s.n. Stephen.) Ní haon rud nua, mar sin, atá sa mheascán úsáide atá le fáil sa Ghaeilge gus an lá inniu. Cuir i gcás an scríobhaí Tadhg Ó Neachtain ó Bhaile Átha Cliath: san 18ú haois luath bhaineadh seisean úsáid as foirmeacha de Steafán ina chuid leaganacha Gaeilge d’ainmneacha amhail ‘(ag) Faithcheadh S[an] Stepháin’ [Brl. Saint Stephen’s Green], ‘an Deputi Stephon Scroop’ [Brl. Stephen Scroop, leasionadaí na hÉireann sa 14ú haois], ach bhí foirmeacha de Stiabhna aige sa leagan Gaeilge de shloinne an ionróra Angla-Normannaigh ‘Roibert Mc Stiophna’ [Robert Fitz-Stephens]. Thairis sin, agus é ag tagairt do chara pearsanta agus comhscríobhaí dá chuid .i. an Ciarraíoch darbh ainm Stephen Rice as Béarla, scríobh sé idir ‘Stiophán (Ó) Maolcraoibhe’ agus ‘Stiabhna Ríghis’!

Ní amháin gur tugadh Stephen isteach go hÉirinn mar ainm naoimh, ach d’éirigh sé thar a bheith coitianta mar ainm pearsanta agus mar shloinne (Stephen(s)) i measc na nAngla-Normannach agus a sliocht siúd. Ach murab ionann is Liam (< Uilliam), Seán (< Jehan), Sinéad (< Jennet), srl., níor ghlac na Gaeil chucu féin riamh é mar ainm pearsanta. Dá bhrí sin, má fhaighimid Stephen caomhnaithe mar ainm pearsanta nó sloinne in ainm baile fearainn, is maith an seans gur de bhunadh na Sean-Ghall, nó b’fhéidir na Nua-Ghall, é an té a thug ainm don áit. Dhealródh sé go bhfuair Stephensland (#53503) i Ros Mhic Thriúin, Contae Loch Garman, ainm ó Choirnéal de chuid na gCromalach dar sloinne Stephens, fear a ghabh seilbh ar thailte anseo sna 1650í (Logainmneacha na hÉireann IV: Ainmneacha na mbailte fearainn, Co. Loch Garman, lch.1609; is aistriúcháin í an fhoirm oifigiúil Fearann Stíbhin). Cé go bhfuil an sloinne Stephen(s) fianaithe i Ros Mhic Thriúin chomh luath le 1367, mar sin, toisc gan an logainm Stephensland féin a bheith le fáil sular tháinig an Coirnéal Stephens seo ar an láthair, is é is dóibhí ná gur uaidh siúd a ainmníodh an baile fearainn sa chás seo. Faighimid logainm de bhunús Gaeilge leis an mbrí chéanna, Fearann Stíbhin ‘the land of Stíbhin’ (#24798), gar do Thrá Lí i gContae Chiarraí, a béarlaíodh mar Farranstephen. Lonnaíocht Angla-Normannach atá taobh thiar den logainm Gaeilge sin. Agus is féidir an rud céanna a rá faoin logainm Béarla Stephenstown (#54034) i ndeisceart Chontae Loch Garman, fáth an leagain oifigiúil Ghaeilge Baile Stiofáin (Logainmneacha na hÉireann IV: Townland Names of Co. Wexford, lch.1609).

Mar a phléamar ina lán nótaí eile cheana, is minic a réadaíodh sloinnte Angla-Normannacha i logainmneacha Gaeilge san fhoirm aidiachtúil. Tá a leithéid le fáil i gcás an tsloinne seo freisin .i. AN Stephen(s) → Steafán → An Steafánach (gin. an Steafánaigh), m.sh. Baile an Steafánaigh (Beag)/Stephenstown(beg) (logainm.ie #47808) (‘Ballynstaffanagh’ (1637)) i gContae Thiobraid Árann, gar do Chaiseal. Ar an láimh eile, faighimid an fhoirm bhéarlaithe ‘Ballystephen’ san fhianaise do Stephenstown i gContae Luimnigh, rud a chuireann Baile Stiofáin “the town(land) of Stiofán” (logainm.ie #30924) in iúl (Logainmneacha na hÉireann I: Contae Luimnigh, lch.53), gan aon leid ar an bhfoirm aidiachtúil úd. Ní féidir a insint anois cé acu ainm pearsanta nó sloinne atá sa logainm Baile Stiofáin cheal tuilleadh fianaise, mar d’fhéadfadh ceachtar a bheith i gceist sa struchtúr Gaeilge seo — amhail Stephenstown an Bhéarla féin. Is é Baile Stiabhna (#32110) is bunús leis an logainm atá béarlaithe mar Ballysteen (ibid., lch.53).

Is cosúil go bhfuil bunús Angla-Normannach freisin le Stephenstown i gContaetha Chill Dara (#25955) agus Bhaile Átha Cliath (#16733) – aistriúcháin is ea an fhoirm oifigiúil Ghaeilge Baile Stiofáin sa dá chás – ach arís ní féidir a bheith cinnte cé acu sloinne nó ainm pearsanta é ó cheart. Is fíor seo chomh maith i gcás Stephenstown (#38628) i gContae na Mí, cé nach bhfuil an taighde oifigiúil curtha i gcrích sa chontae sin fós.

Cé nach bhfuil an taighde cuimsitheach curtha i gcrích ar Rathstephen (#38269) sa chontae céanna sin ach an oiread, tugann a bhfuil againn d’fhianaise malairt foirme eile fós de Stephen le fios. Tabhair faoi deara an leagan áitiúil Ghaeilge ‘Ráth Stín’ a breacadh síos i 1836, foirm a réitíonn go maith le foirmeacha stairiúla luatha ar nós ‘Rastyne’ (1628). Díol mór spéise is ea ‘Rasteene als. Steevenrath’ (1629), foirm a thaispeánann go bhfuaimnítí an -bh- láir san ainm Stíbhin (nó Stiabhna, ar nós Baile Stiabhna/Ballysteen thuasluaite, nó foirm ghaelaithe eile de SFr. Estievne, Estienne) mar ghuta sa chanúint áitiúil. Más ea, is féidir tairbhe a bhaint as an eolas seo agus sinn ag iarraidh ceist áirithe eile a réiteach, atá ag dó na geirbe ag logainmneoirí le fada an lá.

Is é Ráistín (logainm.ie #1413957) an leagan oifigiúil Gaeilge d’ainm an bhaile ar a dtugtar Clonmellon as Béarla, i gContae na hIarmhí. Léiríonn an fhianaise gurbh é seo ainm traidisiúnta na háite ag cainteoirí dúchasacha i gceantar na Mí agus na hIarmhí le linn an 19ú haois (bhí cuimhne air fós isteach sa 20ú haois). Níl aon fhianaise againn go nglaoití aon ainm eile ar an mbaile as Gaeilge. In ainneoin a dheimhnithe is atá an fhoirm seo, áfach, níor léir riamh cérbh é an bunús a bhí léi. Sin é an fáth go bhfuil tábhacht ar leith ag an taighde a rinneadh le déanaí ar an logainm eile úd Rathstephen (#38269) i gContae na Mí, a thugann le fios go bhféadfaí Ráth Stíbhin/Stiabhna nó a leithéid a laghdú go Ráth *Stín i gcanúint an cheantair. Agus an dara heilimint imithe doiléir ar lucht Gaeilge na háite, ní bheadh ag teastáil ach athrú beag sa phatrún béime chun Ráistín a dhéanamh den logainm, ar analach leis an ainmfhocal coitianta ráistín “shovel”. I ndeireadh na dála, mar sin, d’fhéadfadh sé go dtagann Ráistín (Clonmellon) freisin ó logainm Gaeilge den déantús ráth “ring-fort” + foirm ghaelaithe den ainm AN Stephen.

An chéad uair eile a bheidh tú ag druidim leis an bhfaiche mhór i lár Chathair Bhaile Átha Cliath go bhfeiceann tú an t-ainm Gaeilge Stiabhna ar an ainmphláta, cuimhnigh ar na taighdeoirí logainmneacha a chaithfidh dul i ngleic leis sin, le Steafán, le Stíbhin, le Stiofán agus le foirmeacha eile nach iad. Buailtear leis an iliomad leaganacha de Stephen i logainmneacha Gaeilge na hÉireann, agus ní thagraíonn oiread is logainm amháin acu don naomh a bhí á cheiliúradh an tseachtain seo caite!

(Conchubhar Ó Crualaoich & Aindí Mac Giolla Chomhghaill)

Buaile na Nollag/Boleynanollag
"buaile na Nollag"
Féach logainm #21027

Dáta: 22/12/2025

Is cosúil gur aon sampla amháin atá ar fáil den Nollaig in úsáid in ainmneacha na mbailte fearainn in Éirinn, i.e. Buaile na Nollag/Boleynanollag, ainm ar bhaile fearainn in oirdheisceart Chontae na Gaillimhe.
Tá samplaí ar fáil d'ainmneacha ina luaitear féilte nó tráthanna éagsúla den bhliain in áiteanna ar fud na tíre, mar shampla Buaile na Cásca/Boolanacausk i gContae an Chláir (logainm #7433), Lios Bealtaine/Lisbalting "ráth na Bealtaine" i dTiobraid Árann (logainm #48350) agus Carraig Shamhna/Carrickhawna "carraig (fhéile) na Samhna" i Sligeach (logainm #44706).

(Conchubhar Ó Crualaoich & Aindí Mac Giolla Chomhghaill)

Capaill, eich, gearráin is láracha
Corr na Lárach/Cornalara
“the round hill of the mare(s)”
(logainm.ie #3847)

Dáta: 15/12/2025

Agus an cruinniú ráis ollmhór úd i mBaile na Lobhar ar na bacaibh ag deireadh na míosa, leanaimis ar aghaidh ón tseachtain seo caite leis na capaill in ainmneacha bailte fearainn. Níl aon dabht ach gur léiriú í an fhlúirseacht tagairtí do chapaill i logainmneacha ar an urraim a bhí ag na sean-Ghaeil don bheithíoch seo. Mar chomhartha air sin, féach luach an chapaill de réir an Fhéineachais: cé go raibh sé guagach, d’fhéadfadh sé a bheith i bhfad níos airde ná luach na bó féin, príomhbheithíoch na seanlinne (cf. ‘Horse-values’ in Fergus Kelly, Early Irish Farming, pp.99–101). (Féach freisin an drochtheist a chuir seanfhile i leith sprionlaitheoir de phátrún éigin: ‘Ro-cúala / ní tabair eochu ar dúana; / do-beir a n-í is dúthaig dó — / bó’ [Tá cloiste agam / nach dtugann sé eacha ar dhánta; / tugann an ní is dual dó — / bó!]; McLaughlin, Early Irish Satire, lgh.134–135 §1.) Agus is léir ó chuntas Béarla a scríobhadh sa 17ú haois go raibh an capall fós i lár an aonaigh ag na Gaeil an tráth sin féin, is a rá gur mhinic a dhéanaidís creach ar dhúichí a chéile chun iad a ghoid:

[These] horse corsers are such as steale garrens and horses in one end of the kingdome and doe send them by exchaunge to thother End, and of theis Irishrie doe mainteine and keepe soe manie, as their meanes …
(Discource on the mere Irish of Ireland, lch.37)

Sa sampla beag a tugadh an tseachtain seo caite pléadh na heilimintí capall, each, gearrán (focal a glacadh isteach i mBéarla na nAngla-Normannach mar garran, mar atá thuas) agus láir. Is ann do thuilleadh fós. Cuir i gcás graí, cnuasainm dar bhrí ‘eachra’ ó cheart ach a chiallaíonn ‘áit a gcoinnítear capaill chun síolraithe nó rásaíochta’ go coitianta anois (AFB s.v.): tá Lios na Graí “the enclosure, ring-fort of the horses” le fáil i gContaetha na Gaillimhe (logainm.ie #20129; #20321), Luimnigh (logainm.ie #31286), Chiarraí (logainm.ie #22549) agus Phort Láirge (logainm.ie #50232).

Tagann searrach “foal, colt” i gceist freisin. Ainmfhoclú é sin, ó cheart, ar aidiacht a chiallaíonn ‘anamúil, corrach, giodamach’ (eDIL s.v. serrach); agus dála an ainmhí féin is gá an eilimint seo a láimhseáil go socair cáiréiseach i logainmneacha. Cé nach bhfuil sé chomh comónta le capall ná leis an seantéarma each, tá searrach le fáil i logainmneacha ar fud na tíre. Nuair a fheidhmíonn sé mar cháilitheoir, is réasúnta glacadh leis mar thagairt don chapall óg: m.sh. sna logainmneacha Cluain Searrach “pasture of (the) foals” i gContaetha Chiarraí (logainm.ie #22529) agus i gContae Loch Garman (logainm.ie #53345), nó Achadh an tSearraigh “the field of the foal” (logainm.ie #28889) i gContae Laoise.

Ach nuair a bhuailtear le searrach leis féin mar logainm simpléacsúil, ní dócha gurb é an capall óg atá i gceist (cf. FGB s.v. searr “sickle”; eDIL s.vv. 1 serr, 2 serr). Níltear ag maíomh anseo nach n-úsáidtear ainmneacha ainmhithe go meafarach i leith gnéithe aiceanta; gan amhras, is nós forleathan ainmníochta é sin agus ní haon eisceacht iad na capaill! (Féach na samplaí éagsúla den logainm Cinn Eich “head of (the) horse” (féach logainm.ie), nó An Gearrán Bán “the white horse” mar ainm ar charraigí suntasacha i nGaeltacht Thír Chonaill (logainm.ie #1395981) agus i gContae Chill Chainnigh (logainm.ie #117002), agus ar cheann eile a thug ainm do bhaile fearainn i gContae na Gailimhe (logainm.ie #18034).) Ach féach nach bhfuil searrach inmheasta sa chiall ‘gné aiceanta cosúil le capall óg’ i gcás an logainm Searrach (logainm.ie #45963), Contae Thiobraid Árann, a thagraíonn do stráice tanaí de thalamh leibhéalta a ghobann isteach sa phortach.

Ná ní chaithfimid an t-ainmhí a thuiscint as ainm an oileáin An Searrach/Serough Island (logainm.ie #8857) i gContae Chorcaí. D’fhéadfaí focal díorthaithe ó siorra “pinnacle (of rock); reef” a chur i gcás, b’fhéidir (FGB s.v. siorra; pace Mac Cárthaigh, Dinnseanchas 6 (1974) 39: “colt [island]”); cf. na hoileáin darb ainm Na Siorracha “the reefs” (#1399850) i nGaeltacht Mhaigh Eo (Mac Gabhann, Logainmneacha Mhaigh Eo 4: 432). I gCúige Mumhan, tá fianaise againn ó Thomás Ó Criomhthain gur thagair Oileán na Searra (#1394519) do na haillte darb ainm Na Searra os a chomhair amach ar an mBlascaod Mór (‘Fuair so ainm ón bhfaill ard atá os a chionn in airde’); tá aillte cósta eile gar don Mhin Ard darb ainm Na Searra (#1394889) chomh maith. (Cf. Faill na Siorra (#1419742), aillte intíre ar thaobh Chontae Chiarraí de Chnoic Dhoire na Sagart, agus Droichead na Siorraí/Pearson’s Bridge (#1417198), gar do Bhéal Átha Lice, Contae Chorcaí. Ní siorra “reef” atá i gceist le Poulnasherry Bay (#104273) in iarthar Chontae an Chláir, áfach: Poll na nOisrí “the hole of the oysters” an t-ainm Gaeilge air sin (‘Oyster Hole’ Mackenzie’s Maritime Survey (1794).

Dá bhrí sin, ní cinnte cé acu capaill óga nó clocha géara atá i gceist sa logainm Carraigín Searrach (logainm.ie #48377) i gContae Thiobraid Árann!

Díol suntais cé chomh minic is a bhíonn áiteanna arda faoi thagairt ag na logainmneacha seo a luann capaill. Anuas ar an sampla a luamar an tseachtain seo caite – Corr na Lárach/Cornalaragh “the round hill of the mare(s)” (logainm.ie #3847) i gContae an Chabháin – féach:

  • Allt na gCapall “the height, cliff of the horses” (logainm.ie #14973) i nGaeltacht Thír Chonaill;
  • Mullach an Chapaill/Mullacapple “the summit of the horse” (logainm.ie #33594) i gContae Lú;
  • Cnoc an Chapaill/Knockacappul “the hill of the horse”, le fáil faoi dhó i gContae Shligigh (logainm.ie #44586; #44923);
  • Drom an Chapaill/Dromacappul “the ridge of the horse” (logainm.ie #8358) i gContae Chorcaí;
  • Cnoc na gCapall/Knocknagapple “the hill of the horses” i gContaetha Chorcaí (#9958), Thiobraid Árann (#47979; #48473) agus Phort Láirge (#53230);
  • Droim na Searrach “the ridge of the foals” (logainm.ie #15473) i nGaeltacht Thír Chonaill agus Iomaire an tSearraigh “the ridge of the foal” (logainm.ie #34500) i gContae Mhaigh Eo;
  • Cruach an tSearraigh/Burns Mountain “the rick, stack of the foal ” (logainm.ie #14163), Contae Dhún na nGall;
  • Tulaigh na Searrach/Tullynasharragh “the hillock, mound of the foals” i gContae Liatroma (logainm.ie #29588; #29874);
  • Cnoc an tSearraigh/Knockatarry “the hill of the foal” (logainm.ie #33341) i gContae an Longfoirt.

Tá an comhlogú seo chomh coitianta sin is go mbeadh fonn ar dhuine gaol éigin a thuiscint as, agus a thuairimiú gurbh iad leirgí na gcnoc na háiteanna ab ansa leis na Gaeil chun capaill a choimeád. Mar is gnách dúinn sa tsraith nótaí seo, áfach, ní mór a mheabhrú go gcuirtear na samplaí neamhfhoirmeálta seo ar fáil mar bhlaiseadh den taighde córasach atá ar bun ag an mBrainse Logainmneacha; tá staitisticí dáiliúcháin níos cruinne á gcnuasach againn de réir a chéile. Agus cuimhnigh nach bhfuil aon easpa tagairtí do na capaill chéanna in áiteanna ísle ach an oiread! Cuir i gcás Log na gCapall “the hollow of the horses” (logainm.ie #12970) i gContae Chorcaí, Poll na gCapall “the hole, pool of the horses” (logainm.ie #29175) i gContae Liatroma agus mar sin de. Bhí Poll na gCapall eile le fáil i gContae Bhaile Átha Cliath (féach Pol a Gappal (1975)), agus é ag tagairt d’áit dhomhain ar Abhainn Ghleann Cuilinn.

(Conchubhar Ó Crualaoich & Aindí Mac Giolla Chomhghaill)

Capaill, eich, gearráin is láracha
Corr na Lárach/Cornalara “the round hill of the mare(s)”
(logainm.ie #3847)

Dáta: 08/12/2025

Tá an t-athrú teanga ón nGaeilge go dtí an Béarla chomh críochnúil sin sa chuid is mó den tír nach aon iontas go mbaintear míthuiscint as logainmneacha de bhunús Gaeilge faoi mar a bheidís déanta suas de léascaeimí (focail nó codanna d’fhocail) ón Bhéarla. Roinnt blianta ó shin, bhí duine d’údair an nóta seo ar obair pháirce i gContae Loch Garman nuair a casadh seanfhondúir dó san áit ar a dtugtar Kilpatrick sa Bhéarla. Chreid an duine seo go diongbháilte gurbh é ba bhrí leis an logainm sin ‘an áit inar maraíodh Pádraig’ (< Brl. kill)! Cluas bhodhar a thug sé don tuairimíocht aineolach – dar leis – a mhaígh go raibh bunús Gaeilge leis, agus gur Cill Phádraig “the church of Saint Patrick” a bhí ann ó cheart!

Is furasta a shamhlú go mbainfí míthuiscint as an logainm béarlaithe Ballyhorsey (logainm.ie #55518), Contae Chill Mhantáin, ar an dóigh chéanna! Ní capaillín atá i gceist, ar ndóigh, ach sloinne logainmniúil de chuid na nAngla-Normannach .i. de Horseye, mar is léir ón leagan Gaeilge Baile an Hórsaígh (féach Liam Price, Placenames of Co. Wicklow, lch.367; cf. Ox. Dict. Family Names s.n. Horsey). Más capaill atá uait, áfach, is in ainmneacha bailte fearainn na hÉireann atá siad le fáil go flúirseach, ach iad a lorg sna háiteanna cearta.

Tá an focal sin capall luaite againn cúpla babhta cheana féin, ach ní hé sin an t-aon ainm amháin atá ar na beithígh seo i logainmneacha, ach oiread leis an gcaint. Is minic a bhuailtear leis an bhfocal each “steed, horse”, an t-ainm coitianta sa tSean-Ghaeilge atá beagnach imithe as Gaeilge an lae inniu in Éirinn. (Ní hionann is Gaeilge na hAlban mar a bhfuil sé ina ghnáthfhocal ar an gcapall fós; féach Faclair s.v. each.) Cuir i gcás Cúil na nEach/Coolnaneagh “the corner, recess of the horses, steeds” (logainm.ie #49983) i gContae Phort Láirge, Lios an Eich/Lissaneagh “the ring-fort of the horse” (logainm.ie #45722) i gContae Shligigh. Focal coitianta eile is ea gearrán “gelding; small horse; pack-horse”, m.sh. Caiseal an Ghearráin/Cashelgarran “the stone fort of the gelding, etc.” (logainm.ie #45499) i gContae Shligigh agus Ceapach na nGearrán/Cappaghnagarrane “the plot of the geldings, etc.” (logainm.ie #48412) i gContae Thiobraid Árann.

Faightear láir “mare” go minic freisin. Ar na samplaí is suimiúla tá Corr na Lárach/Cornalara “the round hill of the mare(s)” (logainm.ie #3847) i bparóiste Shearcóige, Contae an Chabháin. Dála an chuid is mó de Leath Choinn, cés moite de Ghaillimh agus Ros Comáin, thit an focal seo láir “mare” as úsáid i nGaeilge Chontae an Chabháin faoin 19ú haois. Cuireadh an chodarsnacht capall (fireann): láir (baineann) in iúl le gearrán (.i. capall fireann) : capall (.i. capall baineann .i. láir) (beithíoch nó each ar uairibh in ionad gearrán; féach iarsmaí in Wagner, Linguistic atlas and survey of Irish dialects I (1958) lch.52). (I nGaeilge dhéanach Ard Mhacha ní ‘Mair, a chapaill…!’ a deireadh an seanfhocal ach ‘Fan beo a ghearráin, is gheobhaidh tú féar!’ Agus ó tharla go raibh taithí maith ag an scríobhaí Tadhg Ó Neachtain ar an difríocht mhór idir na canúintí gach taobh den tSionainn ag Baile Átha Luain – ba as an gcuid sin de Chontae Ros Comáin dá athair féin Seán ar ndóigh – is díol spéise an iontráil san Fhoclóir lámhscríofa aige ‘capall—láir i Laighnibh’.)

Pé ar domhan de, nuair a tháinig scoláirí Gaeilge na Suirbhéireachta Ordanáis chomh fada le hoirthear Chontae an Chabháin i 1836, is é míniú a fuaireadar go háitiúil ar an dara cuid den logainm Corr na Lárach ná “threshing place”. Agus brí an fhocail láir “mare” ligthe i ndearmad, is cosúil go ndearnadh athmhíniú ar ghin. na lárach “of the mare(s)” mar a bheadh gin. na láithreach, is gur tuigeadh do mhuintir na háite gur láthair (bhuailte) “threshing-floor” – focal a bhí fós beo sa chaint – a bhí ann. Más ea, díol suntais go luaití láracha draíochta leis an mbaile fearainn seo sa bhéaloideas anuas go dtí ré an Bhéarla féin sa 20ú haois: thugaidís a gcuid searrach amach as Loch Chorr na Lárach istoíche, má b’fhíor, go mbeidís slán sábháilte ar bharr an chnoic. Ní mór a admháil, áfach, go raibh scéalta mar seo le clos faoina lán loch eile nach é i nDeisceart Uladh!

(Conchubhar Ó Crualaoich & Aindí Mac Giolla Chomhghaill)

Machaire na Gé/Magheranagay
"machaire, talamh réidh, páirc ina bhfuil / mbíodh gé".
Féach logainm #35800

Dáta: 01/12/2025

Is cinnte gurb é an turcaí a bhíonn ar phríomhbhéile na Nollag in Éirinn le tamall de bhlianta anuas ach is nós é sin a tugadh isteach as tíortha eile agus ba í an ghé ba thábhachtaí roimhe sin. Is díol suntais, ina leith sin, nach neamhchoitianta tagairtí d'éin in ainmneacha na mbailte fearainn, agus go mbíonn an ghé le háireamh ina measc. Dá réir sin, tá Machaire na Gé/Magheranagay "machaire, talamh réidh, páirc ina bhfuil/ mbíodh gé" i gContae Mhaigh Eo, áit arb é 'Goose Park' a luaitear mar aistriúchán air in Tithe Applotment Book na bliana 1830 (féach logainm.ie: #35800). Tá Leacain na Gé/Lackenagea "taobh cnoic na gé" i gCorcaigh agus Lios na Gé/Lisnagea "ráth na gé" i gContae Liatroma. Is díol suime gur minic ainmhithe stoic a lua i logainmneacha atá ceangailte le lios, ráth nó ráithín, focail ar tagairt do ghnéithe seandálaíochta gach ceann acu, agus bheadh le tuiscint uaidh sin gur mhinic a bhaintí 'athúsáid' astu nuair a bhí an bhunúsáid imithe i léig, e.g. Lios na nGabhar/Lisnagore "ráth na ngabhar"; Lios na mBó/Lisnamoe "ráth na mbó"; Lios na Muc/Lisnamuck "ráth na muc"; Lios na gCaorach/Lisnageeragh "ráth na gcaorach"; Lios na gCoiníní/Lisnagoneeny "ráth na gcoiníní"; Lios na Graí/Lisnagree "ráth na gcapall"; Lios an Eich/Lissaneagh "ráth an chapaill"; Ráth na Bó/Rathnabo "lios na bó"; Ráth na gCaorach/Rathnageeragh "lios na gcaorach"; Ráth na gCoinín/Rathnaconeen "lios na gcoinín"; Ráth an Eallaigh/Rathanally "lios an stoic".

(Conchubhar Ó Crualaoich & Aindí Mac Giolla Chomhghaill)

I mainséar fuar an asail…
Quignamanger / Cúige na Mainséar
“the fifth (land-portion) of the mangers” (logainm.ie #34135)

Dáta: 01/12/2025

Roinnt blianta ó shin, bhí duine de scríbhneoirí an nóta seo ag caint le mac dó mar gheall ar an Nollaig a bheith dírithe ar chúrsaí airgid is tráchtála. Le linn an chomhrá, dúirt an mac go graibh sé mícheart, scun scan, maisiúcháin na Nollag a chur suas agus earraí na Nollag a chur ar díol roimh mí na Nollag. Ní ar bhonn fealsúnachta nó creidimh a chuir sé chomh diongbháilte i gcoinne a leithéid, áfach, ach ar chúis eile ar fad: is í an Ghaeilge a phríomhtheanga, agus ba dheacair dó glacadh le maisiúcháin na Nollag a bheith á gcrochadh le linn mhí na Samhna. Ní bheidh fhios againn choíche an nglacfaí chomh héasca sin le ceiliúradh na Nollag a bheith ag tosnú go ríluath i mí na Samhna dá mbeadh an Ghaeilge ag formhór na ndaoine in Éirinn fós.

Ceist an-shuimiúil í dearcadh an duine dhátheangaigh ar an saol, ar ndóigh, ach tá ceisteanna teangeolaíochta eile ag baint leis an Nollaig atá inspéise freisin. Cuir i gcás an carúl cáiliúil Béarla úd Away in a Manger: ní foláir nó gurbh ait lena lán daoine abhus na liricí i dtosach báire, ó tharla nach bhfuil an focal Brl. manger coitianta i mBéarla na hÉireann in aon chor. Ach ní bheadh sé cruinn a rá nach raibh aon chur amach ar an bhfocal sin sa tír seo roimhe sin: bhí, ach ní sa Bhéarla é! Iasacht as an bhFraincis is ea Brl. manger, ar ndóigh, ach is cosúil gur tugadh an focal go hÉirinn tríd an bhFraincis leis na hAngla-Normannaigh. Nuair a d’iompaigh na Sean-Ghaill seo ar an nGaeilge tar éis cúpla glúin, gaelaíodh an focal Fraincise mar mainséar. (Pléite ag Henry Risk san alt ríthábhachtach leis ‘French loanwords’ in Études Celtiques 14 (1974) p. 83: ‘mainnsér < AN manger (OF mangeūre)’; cuirtear síos ar an bhfocal Gaeilge mar ‘Romance loan-word’ in Dictionary of the Irish Language (eDIL) s.v. mainnsér).

As sin amach, dealraíonn sé go raibh mainséar an-bhisiúil, is a rá go bhfuil sé le fáil i ndornán ainmneacha bailte fearainn agus logainmneacha eile i ngach cúige den tír, ó Thír Chonaill go Corcaigh is ó Mhaigh Eo go Cill Mhantáin. Cuir i gcás Cúige na Mainséar / Quignamanger “the fifth of the mangers” (logainm.ie #34135), in aice Bhéal an Átha sa chuid sin de Chontae Mhaigh Eo a bhí laistigh de Chontae Shligigh ó thaobh riaracháin de go dtí gur leasaíodh na teorainneacha faoin Acht Rialtais Áitiúil i 1898. (Sa chomhthéacs seo is rann talún atá i gceist le cúige (cf. ceathrú “quarter(-land)” atá i bhfad níos coitianta).) Ar na samplaí eile tá Doire na Mainséar / Derrynamansher “the (oak-)wood, grove of the mangers” (logainm.ie #14506) i gContae Dhún na nGall; Log an Mhainséir / Logavinshire “the hollow of (at) the manger” (logainm.ie #30622) i gContae Luimnigh; agus Móin an Mhainséir / Monavanshere “the bog of (at) the manger” (logainm.ie #11397) i gContae Chorcaí. Tá leagan níos faide den logainm Gaeilge An Mainséar / Manger (logainm.ie #54939) i gContae Chill Mhantáin le sonrú ar na tagairtí stairiúla: tugann ‘Mangerterelegh … Maunger, Tirlegh’ (c. 1540) Ir. Mon. Poss., ‘Mangertorlaght’ (1541) Fiants (Anr.) §211, ‘Manger Treleghe (1551) Fiants (Éad.) §775, agus ‘Manger Tereleighe’ (1559) Fiants (Eilís) §1367 an fhoirm Mainséar Thoirealaigh “the manger of Toirealach” le fios, cé nach eol dúinn cérbh é an Toirealach seo.

Ní bhfuarthas fós aon tagairtí atá níos sine ná an 19ú haois d’ainm an bhaile fearainn An Mainséar / Manger (logainm.ie #28184), Contae Laoise, agus seans dá bhrí sin gur cumadóireacht dhéanach sa Bhéarla atá ann. Ná níl dóthain eolais againn faoin logainm Manger i gContae Fhear Manach a ligfeadh dúinn aon rud a rá le cinnteacht mar gheall air; is dócha gur leid atá sa mhionainm ‘Manger Beg’ [< An Mainséar Beag?] , laistigh den bhaile fearainn céanna (placenamesni.org), ar bhunús Gaeilge. Tá an fhianaise don bhaile fearainn An Mainséar / Mountelliott (logainm.ie #53494), gar do Ros Mhic Thriúin i gContae Loch Garman, cuíosach casta. Is cinnte gur logainm de bhunús Gaeilge a bhí ann ó cheart, agus is cosúil gur mainséar a bhí san aicmitheoir (‘Mangers’ 1713, srl.); tagraíonn an t-ainm Béarla a tháinig ina ionad, Mountelliott (1786), do na Nua-Ghaill a bhí curtha fúthu sa teach mór anseo (pléite in Logainmneacha na hÉireann IV: Ainmneacha na mbailte fearainn i gCo. Loch Garman (2016)). Ach tá sampla an-shoiléir againn ó Chontae Loch Garman sa logainm stairiúil ‘Manshearinneagh’ (1654) Civil Survey, lch. 55, nach maireann. Bhí sé seo suite gar don Abhainn Dubh, ar theorainn pharóistí dlí Chaisleán Eilís agus na Scríne, agus cuireann an litriú sin Mainséar an Eich “the manger of the horse” nó …na nEach “…of the horses” in iúl.

Cé nach ionann each is asal (ar iasacht é ó asellus na Laidine; eDIL s.v. asal), ar ndóigh, cuirtear sinn ag cuimhneamh ar an asal sa mhainséar sna scéalta a bhaineann leis an áit inar rugadh Íosa de réir chreideamh na Críostaíochta. Tá tagairt don eachtra úd le fáil i ndán Gaeilge ó 1814: ‘Nuair rugadh é go dearbh / A mainséar fuar an asail / Go bocht úiríseal dealbh gan ionmhas gan aer’ (corpas.ria.ie: Dánta Dé, dar tús ‘Céad glóire leis an Athair…’, líne 1087). (Seanlitriú is ea a anseo, ar ndóigh: léigh ‘I mainséar fuar an asail’.) Luaitear an eachtra céanna go minic i bhfilíocht na Gaeilge roimh an 20ú haois (féach corpasria.ie s.v. mainséar). Pé rud a mheasann an Gaeilgeoir faoin Nollaig a bheith ag tosnú le linn na Samhna, bhí fáilte roimh an asal i mainséar na nGael i bhfad siar.

(Conchubhar Ó Crualaoich & Aindí Mac Giolla Chomhghaill)

Meacain inite agus meacain indreaptha
Gort an Mheacain/Gortavacan
(logainm.ie #30089)

Dáta: 24/11/2025

Mí na Nollag, i gceartlár an gheimhridh, agus is dual do roinnt feirmeoirí bheith ag baint an fhómhair fós. Tiúbair iad formhór an bharra a bhaintear i mí na Nollag: tornapaí, cairéid agus mar sin de. Dá bhrí sin ní miste féachaint ar shamplaí den fhocal meacan in ainmneacha bailte fearainn, téarma ginearálta a chiallaíonn “any tap-rooted plant, as a carrot, a parsnip” (Dinneen 1904 s.v. meacan) sa ghnáthchaint, nó le heimilintí sonraithe meacán bán “parsnip”, meacán buí/dearg “carrot”, meacán ráibe “turnip” (FGB s.v. meacan).

Sna foinsí Sean- agus Meán-Ghaeilge dhealródh sé gur ‘planda/glasra fréimhithe (curaíochta)’ is mó a bhí i gceist (eDIL s.v. mecon). (Deirtear san Fhéineachas gurb é an saghas talún is fearr ina bhfásann eorna agus cruithneacht tír trí mecon cona tuar téchta ‘tír trí [3] mheacan, gona tuar téachta (.i. leis an leasú cuí)’: Kelly, Early Irish Farming, lch.229.) Ach ní i gcónaí is féidir glacadh le meacan mar chomhartha diongbháilte ar thalmhaíocht, mar is ainm é ar a lán speicis fhiáine freisin, cuid acu níos inite ná a chéile (FGB ibid.; cf. Dinneen 1927: 721 s.v. meacan). (Cuir i gcás an míniú áitiúil ar Na Meacain/Mackan (#29361) i gContae Liatroma: “Meacain … so called, according to Old Moran, from the abundance of wild carrots it produced” (1836).)

Agus é sin ráite, nuair a bhíonn meacan le fáil mar cháilitheoir leis an bhfocal gort, is dócha gur meacan curaíochta a bhíonn i gceist: mar sin, d’fhéadfaí Gort an Mheacain/Gortavacan (logainm.ie #30089) i gContae Liatroma agus Gort na Meacan/Gortnamackan (logainm.ie #19987) i gContae na Gaillimhe a mhíniú as Béarla mar “the field of the cultivated root(s)”. Tá tagairt déanta againn i nótaí eile don athúsáid a bhaintí as seanráthanna agus -liosanna mar imfháluithe talmhaíochta: d’fhéadfadh sé gurb in é bunús na logainmneacha Lios na Meacan/Lisnamacka (logainm.ie #39371) i gContae Mhuineacháin agus Ráth na Meacan/Ranamackan (logainm.ie #19678) i gContae na Gaillimhe, agus “the ring-fort of the (cultivated/edible) roots” i gceist leis an dá ainm. (Ar an láimh eile is furasta fás fiáin a shamhlú le fothracha chomh maith céanna!) Is nuair a fhaightear meacan in éineacht le heilimintí topagrafaíochta a laghdaíonn an dealraitheacht gur bharra curadóireachta a bhí i gceist ó cheart. Dá bhrí sin, cé go bhféadfaí curadóireacht a shamhlú le Cluain Meacan/Cloonmackan “pasture of (the) (cultivated/edible) roots” (logainm.ie #6698) i gContae an Chláir, is deacair a leithéid a mhaíomh do Log na Meacan/Lugnamackan “the hollow of the (cultivated/edible) roots” (logainm.ie #45087) i gContae Shligigh ná do Alt na Meacan/Altnamackan “the height, abyss of the (cultivated/edible) roots” (logainm.ie #56385) i gContae Ard Mhacha (féach freisin placenamesni.org Altnamackan).

Tagann an aidiacht meacanach – atá díorthaithe ó meacan, gan amhras – tagann sí i gceist i logainmneacha agus í ag feidhmiú mar ainmfhocal a chiallaíonn ‘áit lán de mheacain (curadóireachta/inite?/fiáine)’: cuir i gcás Meacanach/Mackanagh (logainm.ie #48694) agus Meacanaigh/Mackney (logainm.ie #46548) i gContae Thiobraid Árann. Logainm eile sa chontae céanna – ach gan aon bhaint aige leis an dá cheann deiridh seo – is ea Coill na Meacanaí/Mackinawood (logainm.ie #48541), atá le míniú mar “the wood of/at An Mheacanach [logainm]” (féach ‘Mackinagh’ (1726), ‘Mackina Wood’ (1840)); ach is dócha gur fearr Gort na Meacanaí/Gortnamackanee (logainm.ie #22082) i gContae Chiarraí a mhíniú – de dheasca an aicmitheora gort – mar “the field of the place abounding in carrots, parsnips, turnips, etc.”

Tá na míniúcháin thuas go léir bunaithe ar an ngnáth-thuiscint ar an bhfocal meacan i logainmneacha .i. planda de shaghas éigin. Chuir T.S. Ó Máille tuairim eile chun cinn in alt a scríobh sé i 1967 (‘Meacan in Áitainmneacha’, Dinnseanchas II (1967) lgh. 93–97). Tar éis dó dornán samplaí a tharraingt anuas as an litríocht ina raibh brí fháthchiallach leis an bhfocal, rinne sé iniúchadh ar 18 sampla de logainmneacha ina bhfuil meacan le fáil sa chiall “meall, meall do chnoc”, dar leis. Is inmheasta an mheafair í, b’fhéidir, ach bheadh tuilleadh taighde de dhíth chun comhtharlúint a chur as an áireamh.

(Conchubhar Ó Crualaoich & Aindí Mac Giolla Chomhghaill)

Leathanach 1 as 13 ar aghaidh