Téamaí faoi thrácht

Scagadh ar rogha téamaí coitianta i logainmneacha na hÉireann. Foilsítear na blúirí eolais seo go tráthrialta.

Leathanach 1 as 18 ar aghaidh

Ollphéisteanna agus mionphéisteanna
Poll Péiste/Pollpeasty
(logainm.ie #
52389)

Dáta: 22/11/2026

An osnádúrthacht a bhí faoi chaibidil againn le cúpla seachtain anuas agus sinn ag plé le logainmneacha a bhfuil púca iontu. Tá cuid den téama céanna le brath ar na samplaí a bheidh idir chamáin againn an tseachtain seo, mar atá logainmneacha ina bhfuil an focal péist le fáil. Iasacht ó bestia na Laidine is ea péist, a chiallaigh “(mythological) beast, monster” i dtosach báire, ag forbairt go “(creeping) reptile” agus ansin díreach ‘péist’ mar a thuigimidne inniu é (eDIL s.v. píast; cf. FGB s.vv. péist, piast, biast; AFB s.v. péist).

Faoi mar a fuaireamar le púca, faighimid poll “pool, hole” i gcomhlogú le péist go minic freisin. Tá dhá bhaile fearainn i gContae Loch Garman darb ainm Poll Péiste “pool, hole of (the) worm”: ceann amháin gar do Theach Munna atá béarlaithe mar Poulpeasty (logainm.ie #1383824) agus an ceann eile gar do Chluain an Róistigh, atá béarlaithe mar Pollpeasty (logainm.ie #52389). Tá tuilleadh samplaí le fáil mar mhionlogainmneacha. Sa Ghaeltacht tá Poll na Péiste (logainm.ie #1396883) i gContae Dhún na nGall (béarlaithe Pollnapeaste ar na seanléarscáileanna SO) agus Poll na bPéist (logainm.ie #1399110) in Árainn na Gaillimhe (féach An tOrdú Logainmneacha (Ceantair Ghaeltachta) 2011). Ar na samplaí eile a taifeadadh ó chainteoirí dúchais le linn an 20ú haois tá Poll na Péiste/Poulnapeasta (logainm.ie #1419995) i gContae an Chláir agus Poll na bPiast/Poulnabeast (logainm.ie #1421720) i gContae Phort Láirge.

Is é míniú a mhol P.W. Joyce ar Poll Péiste “hole or pool of the péist or monstrous reptile” (Irish Names of Places iml.3, lch.531). Mar sin, d’fhéadfaí na samplaí thuas a chur as Béarla mar “the hole or pool of the (fabulous) beast(s)”, nó díreach “(the) worm hole”. Go deimhin, féach an leagan oifigiúil Béarla d’ainm an bhaile fearainn Poll na bPéist taobh thuaidh de chathair na Gaillimhe: Wormhole (logainm.ie #20983)!

Phléamar an logainm Poll an Phúca/Pollaphuca (logainm.ie #55309) i gContae Chill Mhantain i nóta le déanaí (.i. an baile fearainn gar don Inbhear Mór, seachas an taiscumar sna sléibhte). Thagair an t-ainm sin ó cheart do thobar fíoruisce i ndeisceart an bhaile fearainn (darbh ainm Béarla Puck’s Hole), as a n-éiríonn sruthán a ritheann síos trí ghleanntán. Fuair an baile fearainn thuasluaite Poll Péiste, gar do Chluain an Róistigh i gContae Loch Garman, a ainm siúd ó fhoinse srutháin freisin. Tugtar St. Paul’s Well air seo ar an gcéad eagrán den léarscáil SO 6ʺ (agus ar an SO 25ʺ), ainm truaillithe a ceartaíodh go Pollpeasty ar léarscáil athbhreithnithe SO 6ʺ i 1925.

Tá comhlogú deimhnitheach de tobar agus péist le fáil in ainm an bhaile fearainn Tobar na Péiste/Tobernapeastia (logainm.ie #26830) i gContae Chill Chainnigh. Níorbh aon ollphéist de chuid na samhlaíochta a bhí faoi thagairt anseo, áfach, ach fíorphéist ghránna shaolta! Is amhlaidh a dúirt muintir na háite i 1839 go raibh sé do nós acu a lámha a ní in uisce an tobair ‘chúm siúbhal péiste do leigheas’ (Litreacha na Suirbhéireachta Ordanáis (Cill Chainnigh) I: 188). (B’ionann siúl/seol sa nath canúna seo agus ‘babhta de dhrochrud’, de réir dealraimh: cf. Ó Duinnín s.v. siubhal ‘[fit of] trouble’; Ó Dónaill s.vv. 3 seol, seolán; cf. eDIL s.v. 1 séol (b).) Más ea, is éard is brí leis an ainm Tobar na Péiste – de réir mar a tuigeadh do na cainteoirí dúchais deireanacha é – ‘tobar (leigheasta) na péiste’, agus bheadh sé le cur i gcóimheas le leithéid Tobar na Súl ‘tobar (leigheasta) na súl’, Tobar na gCluas ‘tobar (leigheasta) na gcluas’. Nuair a thug an Dr. Pádraig Ó Dálaigh (iar-Ardoifigeach Logainmneacha sa Bhrainse Logainmneacha) cuairt ar Thobar na Péiste i 2016, fuair sé amach go dtugtar The Well of the Worms air go háitiúil (féach an tráchtas The Holy Wells of County Kilkenny). D’fhéadfadh sé go raibh an bunús íceach céanna leis an tobar fíoruisce úd Poll Péiste (St. Paul’s Well (!) SO 6ʺ) i gContae Loch Garman.

Ach ar ndóigh, ní hionann an méid seo thuas is a rá go raibh gach péist i logainmneacha ag tagairt do chruimhín beag ón saol seo: tá roinnt samplaí ann ina gcaithfeadh sé, ba dhóigh leat, gur ollphéist as na finscéalta a bhí i gceist. Ar an iliomad loch i bparóiste cnocánach na Scríne i gContae Loch Garman – gar do Churrach Cló agus an Abhainn Dubh – tá ceann ar a dtugann muintir na háite [lɔknə ˈbiːʃt]. Tá tagairtí don áit seo le fáil i bhfoinsí riaracháin de chuid an 16ú haois mar ‘Loghnebeist’ (Civil Survey Iml. IX, lch.60) agus ‘Loughnepeast’ (Ionchoisní Chúige Laighean Jac. I 23), agus is cosúil gur Loch na bPiast an bunainm Gaeilge. Ba le Jack Harding (nach maireann) – fear a bhuaigh craobh na hÉireann san iomáint i 1960 – an talamh anseo, agus dúirt seisean go mborrann an t-uisce sa loch le linn tréimhsí tirime nó go dtránn sé le linn tréimhsí fliucha! Ní foláir nó gurbh é an feiniméan seo, más fíor, a thug ar mhuintir na háite a chreidiúint go raibh piastanna (péisteanna) .i. ollphéisteanna miotaseolaíochta teanntaithe i dtóin an locha (cf. Irish Names of Places Iml. 1, lch.197: “the imprisonment of these demonical monsters is commonly attributed to St Patrick”). A leithéid chéanna, b’fhéidir, a thug ainm na péiste do roinnt áiteanna eile: féach mar shampla an nóta le Tionscadal Logainmneacha Thuaisceart Éireann faoi Droim na bPiast/Drumbest “the ridge of the beasts, worms” (placenamesni.org s.n. Drumbest) i gContae Ard Mhacha (‘Drimnebest’ (1669)) (cf. logainm.ie #62247), atá suite díreach lastuaidh de loch atá “unfathomable in its centre”, de réir tuairisc amháin ó 1831.

Tá go leor samplaí eile againn den eilimint péist, et var., timpeall na tíre: m.sh.

Ailt na Péiste (logainm.ie #1395256)
Allt na Péiste/Altnapaste “the height, ravine of the beast, worm” (logainm.ie #16101)
Lios na Péiste/Lisnapaste “the ringfort of the beast, worm” (#13907) i gContae Dhún na nGall
Ceapach na Péiste/Cappanapeasta “the plot of the beast, worm” (logainm.ie #6161) i gContae an Chláir
Corr na Péiste/Cornapaste “the round hill of the beast, worm” (logainm.ie #40033) i gContae Mhuineacháin
Gort na Péiste/Gortnapeasty “the field of the beast, worm” (logainm.ie #11332) i gContae Chorcaí
Imleach Péiste/Emlaghpeastia “boundary land of the beast, worm” (logainm.ie #22412) i gContae Chiarraí.

(Conchubhar Ó Crualaoich & Aindí Mac Giolla Chomhghaill)

Cluain na Sióg/Clonnasheeoge
"páirc na sióg"
Féach logainm #
52570

Dáta: 15/11/2026

Is dócha go bhfuil lorg Mheiriceá go tréan ar Samhain/Halloween le tamall de bhlianta anuas agus ní mórán a chloistear feasta faoi dhream amháin a bhíodh i gceist go minic le seanfhéile na Samhna in Éirinn san am a caitheadh---na sióga. De réir sheanchas na hÉireann, is mór an obair a bhíodh ar siúl ag na sióga aimsir na Samhna, ach is beag baile fearainn ina dhiaidh sin féin a luaitear go sonrach ina logainm iad. Tugtar san áireamh leis an líon sin Clonnasheeoge/Cluain na Sióg (féach logainm.ie: #52570) chomh maith le Parknashoge/Páirc na Sióg i gContae Loch Garman (féach logainm.ie: #52864). Is fiú ainm baile fearainn atá imithe as úsáid anois in aice le Ráithín Cuilinn i gContae Loch Garman a lua freisin, eadhon, Raheneshioge/Ráithín na Sióg "lios beag na sióg". Is cosúil go mbíodh cuid mhaith seanchais faoi na sióga i réimsí áirithe de Chontae Loch Garman tráth. In áiteanna eile sa tír, tá Ballynasheeoge/Baile na Sióg "baile (fearainn) na sióg" i nGaillimh (féach logainm.ie: #18636) agus na hainmneacha Béarla Fairyhill i gContae an Chláir, Fairyhall i Luimneach agus Fairy Island i Sligeach, ach níl an fhianaise ar fáil sna cásanna sin a thabharfadh le fios an ceapadóireacht as an nua i mBéarla atá i gceist leo nó aistriúchán ar bhunainmneacha Gaeilge.

(Conchubhar Ó Crualaoich & Aindí Mac Giolla Chomhghaill)

Gleann na bhFuath/Glennawoo
"gleann na n-arrachtach"
Féach logainm #
45661

Dáta: 08/11/2026

Is dócha go bhfuil athrú mór tagtha ar an tuiscint atá ag an Éireannach ar Shamhain/Halloween le himeacht na mblianta agus is dócha gur mó go mór atá neacha agus gnéithe uafásacha á gceangal leis anois seachas mar a bhíodh i gceist le seantuiscint na nGael. Mar sin féin, bhíodh neacha uafásacha i gceist sa seanreacht freisin, agus is beag ainm ar bhaile fearainn is fearr mar shampla de sin ná Glennawoo/Gleann na bhFuath "gleann na n-arrachtach" in aice le Loch Tailt agus Sliabh Gamh i Sligeach (féach logainm.ie: #45661). Tugtar tuairisc ar sheantuiscint amháin faoin ainm sin in History of Sligo: Town and County iii le W. G. Wood-Martin:

The tradition is, that the valley in which the well is situated was the haunt of a monster in the shape of a great serpent that devoured or destroyed every human being or animal within reach, and hence the name of the Glenn. But a delivery arrived in the person of St. Athy or Araght [Athracht] ... bringing a blessed staff given to her by St. Patrick, with which she pursued and killed the monster on the spot where the well sprang up (l. 357; féach anseo).

(Conchubhar Ó Crualaoich & Aindí Mac Giolla Chomhghaill)

Poll Tí Liabáin / Pollteeleban
“the pool, hole of (at) the house of Liabán – the entrance to the underworld; Erebus; hell”
(logainm.ie #
1396892)

Dáta: 02/11/2026

Mar cheiliúradh ar an tráth sin bliana, rinneadh plé in ‘Téama na Seachtaine’ i Mí na Samhna 2023 agus 2024 ar logainm.ie ar fhocail a bhaineann le taibhsí agus nithe eile ón saol eile i logainmneacha na hÉireann. I measc na bhfocal a pléadh ansin bhí púca “sprite; ghost; bogey-man”, piast (var. biast) “worm, beast”, fuath “monster”, sióg “fairy” agus sián “fairy mound”. In eagrán eile de ‘Téama na Seachtaine’ rinne muid plé ar logainmneacha a bhfuil an focal deamhan “demon, devil, evil spirit” (Dinneen s.v.) iontu, amhail Magairlí an Deamhain “the devil’s testicles”, ainm sléibhe i gContae na Gaillimhe a bhfuil an leagan aisteach Devilsmother air i mBéarla (#1166434), agus an logainm Bod an Deamhain “the devil’s penis” sa Mhonadh Ruadh in Albain, a aistrítear go sofhriotalach mar The Devil’s Point (féach Ainmean-Áite na h-Alba s.n.). Díol mór spéise go bhfaightear an t-ainm ceannann céanna, Bod an Deamhain “the devil’s penis” (logainm.ie #1395417), amach ó chósta Árainn Mhór i nGaeltacht Chontae Dhún na nGall. (Budadoon an litriú béarlaithe a bhí le fáil ar sheanléarscáileanna de chuid na Suirbhéireachta Ordanáis.) Is ann do dhá bhaile fearainn darb ainm Faill an Deamhain “the cliff, precipice of the devil”, béarlaithe Foiladaun (logainm.ie #10553) i gContae Chorcaí agus Foiladuane (logainm.ie #23393) i gContae Chiarraí: níl aon dabht ach go dtagraíonn an phríomheilimint do na fánaí géara atá sa dá áit sin, cé nach léir go díreach cén chúis go mbaintear leas as an bhfocal deamhan “demon, devil” iontu. Anuas ar deamhan faightear diabhail “devils”, san iolra, in Oileán na nDiabhal (logainm.ie #101149) ar Loch Mhucrois in aice le Cill Airne i gContae Chiarraí, in ainneoin nach gcuirtear ach aon diabhal amháin in iúl san fhoirm oifigiúil Bhéarla Devil’s Island.

Tá fianaise mhaith ar fáil don logainm Poll an Deamhain “the hole, pond, pool of the devil” (logainm.ie #9642) i gContae Chorcaí, bíodh is go dtabharfadh an litriú oifigiúil béarlaithe Pouladown rud cosúil le *Poll an Dúin “the hole, pond, pool of the fort” le fios. (Mar a deirimid go minic sna nótaí seo, níl ortagrafaíocht an Bhéarla in ann an chodarsnacht caol/leathan i gconsain Ghaeilge a chur in iúl.) De réir eolas áitiúil a fuair Pádraig Paor i dtús an 20ú haois, is éard a bhí faoi thagairt ag an ainm ó cheart ‘a bog-hole now drained and filled in’ (féach ‘Place-Names and Antiquities of S.E. County Cork. Barony of Barrymore. Part III’, Proceedings of the Royal Irish Academy, 35 C 11 [1921], lch. 205). Díol suntais an eilimint poll “hole, pond, pool” le fáil in éineacht le deamhan “demon, devil” sa logainm sin, ós rud é go bhfaightear poll in éineacht le púca “sprite, a ghost, bogey-man” sa logainm Poll an Phúca. Tá samplaí den dara logainm úd le fáil go réasúnta forleathan, m.sh. i gContaetha Lú, Chill Mhantáin, Phort Láirge, an Chláir, agus na Gaillimhe. Tá an chuma ar an scéal, mar sin, gur samhlaíodh an eilimint topagrafaíochta poll “hole, pond, pool” le neacha ón osnádúr go minic. Ní haon ábhar iontais é, mar sin, gurb ann don logainm Poll Ifrinn “(the) pool, pond of hell; hole of (into) hell” (logainm.ie #1165218) féin, agus é ag tagairt do choire géar thuas ar an Mangarta (logainm.ie #23087) i gContae Chiarraí. (Rinneadh bréagaistriú ar an ainm sin go Devil’s Punch Bowl, agus beidh tuilleadh le rá againn faoi seo an mhí seo chugainn.) Faightear an dara Poll Ifrinn sa bhaile fearainn Diméin Thóin le Gaoith (logainm.ie #20439) i gContae na Gaillimhe. De réir cuntais amháin i mBailiúchán na Scol (dúchas.ie), bhí an poll seo ina shíorfhoinse ag soláthar fíoruisce ‘at the rate of a million gallons a minute’. Sa chóngar céanna, deirtear go raibh ‘another pit called Poll Deamhail [“(the) devil’s hole, pool”] and another for the damned’ ann (ibid.). Tá na poill féin le feiceáil go soiléir ar léarscáileanna 25ʺ na Suirbhéireachta Ordanáis, ach níl ainmnithe ach Polliffrin .i. Poll Ifrinn.
Gan amhras, bíonn poll le fáil i gcomhthéacsanna eile, go háirithe le hainmnithe. (Mar shampla, bhí Oireachtas na Samhna ar ais in Óstán Gleneagle i mbliana, atá suite ar an taobh theas d’abhainn na Fleisce ó bhaile Chill Airne i mbaile fearainn darb ainm Poll na Muc / Poulnamuck “the hole, pool of the pigs” (logainm.ie #23533).) Ach cás eile ina ndéantar an focal poll “hole, pond, pool” a cheangal leis an osnádúr is ea an frása poll tí liabáin, a mhínítear mar “the lower world” i bhFoclóir Uí Dhónaill. Míníonn Ó Dónaill an seanfhocal chomh dubh le Poll Tí Liabáin as Béarla mar “as black as Erebus”, ag tagairt don saol eile i miotaseolaíocht na Gréige. Bhí an frása Gaeilge féin in úsáid mar chlaonthagairt d’ifreann freisin:

Poll Tighe Liabáin … Hell or a place of great depth … commonplace in proverbial sayings recorded widespreadly where Irish was spoken. Seósamh Laoide [1865-1939] first heard it in a song sung for him by a Meath Irish speaker he met casually while walking by the Boyne, and this sparked his curiosity about it ... Poll Tighe Liabáin was the name of specific places known to people who lived in certain districts, but it was also widely known as an entrance to the underworld or an abyss of unfathomable depth by people who had no notion of its whereabouts.

(Béaloideas, Iml. 39/41 (1971–1973))

Spreag an spéis sin a bhí ag Seosamh Laoide san ábhar é chun plé domhan a dhéanamh air sa bhliain 1902 (féach Irisleabhar na Gaedhilge XII, Bealtaine 1902, lgh. 66–74: Sgríbhinní Úr-Nua). Is minic nach raibh a fhios ag na faisnéiseoirí a bhí ag Laoide cén áit ina raibh ‘Poll Tighe Léabáin’ [Poll Tí Liabáin] go díreach, agus iad ag ceapadh gurbh ionann é agus ifreann (mheas sé gur bh’ionann é agus ifreann). Bíodh sin mar atá, fuair an Laoideach amach freisin gurbh ann do Pholl Tí Liabáin mar ainm ar fhíoráiteanna ar leith. De réir faisnéiseoir amháin, Seaghán Mac a’ Bhaird ó cheantar na gCealla Beaga, bhí Poll Tí Liabáin (logainm.ie #1396892) suite i Málainn Bhig, in iardheisceart Chontae Dhún na nGall: ‘Poll mór ins an charraig atá ann a dtig uisge na fairrge thríd go minic, go háirigthe i n-am doinnin’. Ach is mó go mór an fhianaise a fuair an Laoideach go raibh Poll Tí Liabán in úsáid mar ainm ginearálta ar ifreann, m.sh.: ‘Gabh go Poll Tighe Léabáin’ “go to hell!”; ‘Cuirfe mé go Poll Tighe Léabáin thú, mar’ bhfága tú m’amharc’ “I’ll send you to hell if you don’t leave my sight”; ‘Truagh nach bhfuil tú thíos i bPoll Tighe Léabáin anois’ “it’s a pity that you’re not in hell now” (ibid.). Go deimhin, ó tharla go bhféadfaí Poll Tí Liabán a úsáid mar logainm agus mar thagairt don saol eile, bhaintí úsáid chliste as an téarma sa litríocht. I leagan Sheathrúin Chéitinn den scéal Tóraíocht Dhiarmada agus Gráinne (Foras Feasa ar Éirinn iml. II, lch. 325), agus an bheirt lánún ar teitheadh ó Fhionn Mac Cumhaill agus na Fianna, baineann siad amach ‘Poll Tighe Liabháin i nUíbh Fiachrach Eidhne’ [Uí Fhiachrach Aidhne .i. iardheisceart Chontae na Gaillimhe anois]. Is dealraitheach go raibh an logainm in úsáid sa scéal mar a bheadh meafar chun contúirt mhór a chur in iúl. Ach díol spéise go dtagraítear don áit cheannann chéanna seo i gConnachta sa dán Song of Dermot and the Earl (c. 1200), cuntas Sean-Fhraincise ar ionradh na nAngla-Normannach ar Éirinn: i measc lucht leanúna Uí Chonchúir, Rí Chonnacht, bhí Ó Seachnasaigh Pholl Tí Liabáin (Ochonchor tut a estrus, De connoth li reis orgulus, Od sei menad … Osathnessy de poltilethban …) (féach UCC CELT: Song of Dermot and the Earl). Is cosúil go raibh an Poll Tí Liabáin seo le fáil thart ar Leacht Uí Sheachnasaigh / Laghtyshaughnessy “the grave, memorial cairn of Ó Seachnasaigh” (logainm.ie #19230) atá suite ar an taobh ó dheas den Ghort i ndeisceart Chontae na Gaillimhe (cf. heritagedata.maps GA128-057001: Well), an dúiche stairiúil úd ar a dtugtaí Uí Fhiachrach Aidhne. Sa scéal Stair Éamuinn Uí Chleire, a chum Seán Ó Neachtain thart ar 1700, tá sampla eile ann de Poll Tí Liabán mar mheafar litríochta ina deir príomhcharachtar an scéal ‘go dteilge i ndiaidh mhulluigh a chinn i bPoll Tighe Léabáin é áit as nach gcasa i dtaobh a chúil nó a aghaidh go bruinne an bhrátha agus go fuinne na síoruidheachta’. Rugadh is tógadh Ó Neachtain gar do Bhaile Átha Luain i ndeisceart Chontae Ros Comáin. Maidir leis an litriú malartach sin léabán, bhí an méid seo le rá ag an Laoideach faoin bhfuaimniú: ‘Poll Tighe Liabáin (An Liabáin) … is that chiefly heard in Co. Donegal and, it would seem also, in South Galway, but in Meath, Monaghan, South Armagh, and Omeath the form was Léabáin always’. Baintear úsáid as an leagan caighdeánach liabán sa mhilisín seo, bunaithe ar an leagan atá i bhFoclóir Uí Dhónaill (FGB). (Mar mhíniú ar an éagsúlacht foirmeacha seo, díol spéise an litriú thuasluaite i Song of Dermot and the Earl .i. ‘-lethban’, is a rá go dtugann sé le fios gur tuigeadh an eilimint dheireanach ag an am mar a bheadh MG ledbán, NGM leadhbán “simpleton, clown” (FGB); ‘a shred, a patch, a piece, a clod … l. bacaigh, a tattered beggarman’ (Dinn.).)

Casfaimid anois ar ainm an bhaile fearainn Poll Liabáin / Polleban (logainm.ie #37717) gar do Dhún Búinne i gContae na Mí. Tá go leor tagairtí ann don áit seo ón 17ú haois ar aghaidh agus é béarlaithe mar ‘Pollebane’, ‘Polleban’ nó a leithéid, foirmeacha a réitíonn go maith leis an ainm Gaeilge a bhreac foireann na Suirbhéireachta Ordanáis ó mhuintir na háite in 1836, mar atá ‘Poll léabán’. (Thug na scoláirí Gaeilge seo difríocht mhionchúiseach faoi deara idir an fuaimniú Béarla ‘Pull Layben (u as in bull)’ agus an fuaimniú Gaeilge ‘Poll léabán … (o as in shot)’ an uair sin féin.) Rinne Seán Ó Donnabháin an tráchtaireacht seo a leanas ar an ainm: ‘Poll Libáin, ‘Liban’s hole’ … This was a general name for deep caverns containing water’. Chuir sé an logainm seo i gContae na Mí i gcomparáid le ‘Pollteleaban in Monaghan’, áit eile a bhí ar eolas aige ach nach léir dúinne a shuíomh go fóill. Díol mór spéise, áfach, nach gcuireann ceann ar bith de na foirmeacha stairiúla a bhí ar fáil don Donnabhánach an leagan eile sin Poll Tí Liabáin in iúl. Ach léiríonn taighde atá déanta ag ár gcomhghleacaí anseo sa Bhrainse Logainmneacha Tomás Ó hAodha, go raibh an ceart ag an Donnabhánach mar sin féin. Agus é i mbun taighde córasach ar ainmneacha na mbailte fearainn i gContae na Mí, d’aimsigh Tomás roinnt tagairtí don bhaile fearainn seo i ngníomhais talún ón 17ú agus ón 18ú haois a thaispeánann gurbh ann do Poll Tí Liabáin mar fhoirm mhalartach ar Poll Liabáin (cf. ‘Poltileban als Pollebane’ (1637, Lodge MSS), ‘Poltileban ows. Polleban’ (1785, CGn. 370.23.246420).) Níl aon pholl nó lochán suntasach sa bhaile fearainn seo, ach is amhlaidh go bhfuil paiste mór d’ithir lochach (.i. tuilemhá) in oirdheisceart an bhaile fearainn seo, a d’fhéadfadh a bheith i gceist. (Thángthas ar ghné ar chruth pholl eochrach sa bhaile fearainn seo le linn taighde seandálaíochta, ach ní rabhthas in ann a dhéanamh amach cén suntas a bhí leis go díreach: féach excavations.ie 2021:557.) Is cosúil go mbeidh orainn fanacht tamall eile chun míniú údarásach ar cén bunús atá le Poll Liabáin / Polleban in ainm an bhaile fearainn seo. Ach ós rud é gur leagan malartach é den logainm Poll Tí Liabáin “the entrance to the underworld; Erebus; or hell”, is cosúil nach mbeifear ag iarraidh an t-ainm breá Gaeilge seo a bhaisteadh ar aon fhorbairt tithíochta nua amach anseo…

Conchubhar Ó Crualaoich & Justin Ó Gliasáin

Goirtín na Samhna/Gurteennasowna
“páirc bheag (fhéile) na Samhna”
(Logainm.ie #
9912)

Dáta: 01/11/2026

Nuair atá tús anois le Mí na Samhna, is tráthúil aird a thabhairt ar an logainm Gurteennasowna/Goirtín na Samhna "páirc bheag na Samhna" i gCorcaigh (féach logainm.ie: #9912). I nóta a bhreac Seán Ó Donnabháin, fear logainmneacha, sa bhliain 1841 nuair a bhí an Suirbhé Ordanáis ar siúl, luaitear: ‘Some sports carried on here on Saman’s day [Halloween]’. Cé nach raibh an Donnabhánach féin i gCorcaigh tráth a raibh an suirbhé sin ar siúl, déantar tagairt go soiléir sa nóta don nós imeachtaí spóirt agus eile a thionól aimsir na Samhna. Ar an gcuma chéanna, ag tagairt dó do Knocknasawna/Cnoc na Samhna i gContae Liatroma, áit a shiúil an Donnabhánach féin, bhreac sé "hill of all-hollowtide -- meeting or sports here at the season".

(Conchubhar Ó Crualaoich & Aindí Mac Giolla Chomhghaill)

Chugat an púca! (2)
Cloch an Phúcaigh/Cloghpook
(logainm.ie #
26982)

Dáta: 26/10/2026

Mar a chonaiceamar an tseachtain seo caite, in ainneoin go bhfuil an focal púca “sprite … ghost … bogey-man” thar a bheith coitianta i logainmneacha is minic a sheasann litriúcháin Bhéarla ar nós -fook, -pooka, puck(s)-, srl., do leaganacha gaelaithe de na hainmneacha Puck/Pook (sloinne) nó Foulke (ainm pearsanta/céadainm) a thug na hAngla-Normannaigh isteach. Sampla cinnte de Foulke is ea Foulksmill/Muileann Fúca (logainm.ie #131844) i gContae Loch Garman. Agus tá go leor samplaí againn den sloinne Puck/Pook i logainmneacha de bhunús Béarla, amhail Puckstown (logainm.ie #56008) i dtuaisceart Bhaile Átha Cliath (mar a bhfuil na heastáit Páirc na nGrás agus Páirc Cheilteach ar gach taobh d’Ascaill Uí Choileáin anois). (Is aistriúchán é an leagan oifigiúil Gaeilge, Baile Phúca.)

Tá roinnt logainmneacha ina dtugann foirmeacha áitiúla Gaeilge a breacadh síos ar obair pháirce le linn na Suirbhéireachta Ordanáis sa 19ú haois púca le fios, ach ina gcuireann an fhianaise stairiúil ina iomláine ainm nó sloinne Béarla in iúl. Mar a phléamar cheana, gaelaíodh an sloinne Béarla Puck/Pook (trí neasfhoghraíocht) mar Púc; mar is gnách le sloinnte de chuid na Sean-Ghall, d’eascair foirm aidiachtúil ainmfhoclaithe as sin .i. An Púcach ‘duine dar sloinne Púc’. Sa tuiseal ginideach, ní bhíodh mórán idir gin. u. an Phúcaigh agus gin. u. an phúca sa chaint, agus anuas orthusan ní mór Fúca – an leagan gaelaithe den ainm pearsanta Foulke – a chur san áireamh!

Mar bharr ar an meascán, tá fianaise áirithe anseo agus ansiúd a thugann le tuiscint go ngaelaítí Foulke féin mar *Púca chomh maith le Fúca (cf. Piaras/Feoras < AN Piers). Cuir i gcás Baile Fúca/Foulkstown (#47474) i gContae Thiobraid Árann, mar a bhfuil formhór glan na fianaise – agus tá taifead réasúnta iomlán againn – ar son Fúca (< Foulke), m.sh. ‘Bally Ffowky’ (1508), ‘Fulckstown’ (1525), ‘Fowkyston’ (1539). Fiú amhain ansin, faighimid an tagairt eisceachtúil amháin ‘Pookestowne’ (1659) ina bhfuil P- ag seasamh don phréamhchonsan tosaigh de Púca (? ≈ Fúca < Foulke). Tá sampla níos soiléire againn sa logainm atá béarlaithe mar Foulkstown (logainm.ie #27009) i gContae Chill Chainnigh. Tá a bhunús sin cinnte: féach an fhianaise leanúnach Foulkes-, Fowkes-, Fouks-, srl. (1584–1838). Ba éard a bhí le clos ó mhuintir Ghaeilge na háite sa 19ú haois, áfach, ná ‘baile an phúca’ (1838). Is léir gur eascair Baile an Phúcaigh “the town(land) of An Púcach” as an ainm Foulke sa chás seo. (B’ann don sloinne Foulkes, et var., atá díorthaithe as an gcéadainm sin, ach is cosúil nach raibh sé róchoitianta i measc na nAngla-Normannach abhus.)

Tá go leor samplaí eile den mheascán úsáide seo. Cuir i gcás an logainm béarlaithe Cloghpook (logainm.ie #26982) i gContae Chill Chainnigh, ar a dtugtaí ‘cloch a’ phúca’ (1838) go háitiúil sa 19ú haois. Ba dhóigh leat gur comhlogú den ainmfhocal coitianta púca le haicmitheoir topagrafaíochta cloch .i. ‘carraig’ a bhí ansin. Ach arís, taispeánann an taifead scríofa – agus fianaise thánaisteach eile nach é – go bhfuil bunús Angla-Normannach leis an logainm seo. Ar ndóigh, brí eile a bhíonn le cloch i logainmneacha is ea struchtúr cloiche (cf. “a construction of stone, esp. fortress, stronghold, castle” eDIL s.v. cloch [sense (f)]; cf. FGB s.v. cloch (5)). Sa chás seo léirítear caisleán darb ainm ‘The Clofowke’ ar léarscáil bharúntachta an Down Survey c 1655 (faoina deirtear go raibh sé “in good repair”). Thugtaí na sean-Ghaeilgeoirí ‘Shanachushlawn’ [An Seanchaisleán] ar láthair an chaisleáin fós ag tús an 20ú haois (Corrigan, History and antiquities of the diocese of Ossory (1905) III 456). Ba leis na Fréinigh (AN de Freyne) an caisleán (féach Freneystown/Baile na bhFréineach (#27081) [‘Ballinevrenagh’ (1623)] gan ach 8km slí ó dheas ó bhaile), teaghlach a bhí an-cheanúil ar an Foulke mar ainm baiste (m.sh. Fulk de la Freigne †1349, mac le Fulk de la Freigne †1320). Dá bhrí sin, is sampla an-shoiléir é seo den ainm pearsanta/chéadainm AN Foulke arna ghaelú mar Fúca/*Púca agus arna athmhíniú ansin mar a bheadh sloinne, rud a thug An Púcach ‘duine dar sloinne *Púca/Fúca(?)’. Cloch an Phúcaigh an leagan oifigiúil dá réir sin. Pléann Pádraig Ó Cearbhaill go leor cásanna mar seo san aiste leis ‘An púca i logainmneacha’ (Ainm 1987) a luamar an tseachtain seo caite.

Níl aon tagairt don fhocal púca le fáil i litríocht ná i logainmneacha na Gaeilge roimh theacht na nAngla-Normannach, agus is é is dóichí gur iasacht é ón Meán-Bhéarla. Féach Middle English Dictionary s.v. pŏuk(e) ‘from OE pūca; also cp. OI pūki … An evil spirit, a devil, goblin’. Thugamar faoi deara cé chomh minic is bhíonn an eilimint poll le fáil i gcomhlogú le púca i logainmneacha na hÉireann: díol spéise, más ea, go dtugann an Foclóir Meán-Bhéarla céanna samplaí luatha den logainm Pukpole (1232) agus den sloinne logainmníochta de Pukehole (1296) i Sasana féin. (Cf. Survey of English Place-Names s.nn. Pucks Hole [Gloucestershire], Puckpool [Gloucestershire], Pug’s Hole [Dorset]; cf. Ox. Dict. Fam. Names s.n. Puckle (2).) De réir gach cosúlachta, níor chualathas trácht ar aon phúcaí in Éirinn – ach oiread le Fúcaí ná Púcaigh – roimh ionradh na nAngla-Normannach.

(Conchubhar Ó Crualaoich & Aindí Mac Giolla Chomhghaill)

Chugat an púca!
Inse an Phúcaigh/Inch or Inchaphuca
(logainm.ie #
3600)

Dáta: 19/10/2026

Tuigeann gach éinne cad is púca ann, ach b’fhéidir nach dtuigeann go raibh réimse ról ag an gcarachtar sin sa bhéaloideas a bhí i bhfad níos ilghnéithí ná ‘taibhse scanrúil’ (AFB s.v. púca). Mar shampla, ar an iliomad drochghníomhartha a chuirtear i leith na dtaibhsí mallaithe seo, tá sé de dhroch-cháil ar phúca na sméar gurb eisean a loiteann na sméara dubha agus a chuireann ó mhaith iad gach Oíche Shamhna. (Féach mar shampla scéalta Gaeilge i mBailiúchán na Scol ó Dhúlainn, Contae an Chláir; ón Tulaigh, Contae na Gaillimhe; agus ón nGrafaidh, Contae Dhún na nGall.) Más ea, agus sinn i mbéal an gheimhridh in Éirinn pléimis cuid de na deacrachtaí a bhaineann leis an eilimint seo púca a aithint in ainmneacha bailte fearainn agus i logainmneacha eile nach iad.

Ar chloisint an logainm Poll an Phúca duit, is dócha gurbh é an chéad sampla a rithfeadh leat an taiscumar ollmhór úd i gContae Chill Mhantáin (logainm.ie #113024). (Pollaphuca as Béarla – Poulaphouca ar uairibh – nó Blessington Lake(s) go háitiúil.) Fuair an taiscumar ainm ón eas ar an Life ag Droichead Pholl an Phúca. Eas láidir luath a bhí ansin tráth, de réir na dtagairtí a thagann anuas chugainn, seachas an sileán a fágadh ann ó tógadh an damba don taiscumar i 1937: “a mighty fall called by the Natives Pullagh Fuckagh […] reported to be the greatest in Ireland” The Civil Survey [c 1654] Iml. VII, lch. 288; “Poolapooka a remarkable Cataract” Noble & Keenan (Cill Dara) (1752), srl. Ar ndóigh is aisteach an focal poll mar aicmitheoir (generic element) agus eas faoi thagairt aige (eDIL s.v. poll): murab amhlaidh a aistríodh an t-ainm ón linn thíos faoi, d’fhéadfadh sé – ó tharla go raibh sé luaite leis an eilimint púca (eDIL s.v. púca) – gur ‘áit ghránna’ a bhí i gceist ó cheart (AFB s.v. poll).

Is amhlaidh atá go leor samplaí den logainm céanna seo Poll an Phúca timpeall na tíre. Tá ceann eile i gContae Chill Mhantáin (logainm.ie #55309) atá suite i bhfad ó bhaile ón taiscumar, gar don Inbhear Mór. Sa chás sin, is cosúil gurb é gné atá faoi thagairt san ainm foinse uisce ar theorainn an pharóiste, mar a bhfuil Pollaphuca marcáilte ar thobar ar na léarscáileanna 6ʺ de chuid na Suirbhéireachta Ordanáis. Díol spéise an mionlogainm Béarla seo a leanas san Ainmleabhar: “‘Pucks Hole’ at which a stream rises and runs southwards” (1839). (Ní raibh aon Ghaeilge sa cheantar faoin tráth sin.)

In iarthar na tíre, tá dhá bhaile fearainn ar leith i gContae na Gaillimhe darb ainm Poll an Phúca/Pollaphuca (logainm.ie #21453; #21627) agus ceann eile i gContae an Chláir (logainm.ie #6921). Is féidir talamh slán a dhéanamh de go bhfuil sampla eile againn sa bhaile fearainn Pollaphuca (logainm.ie #43687) i gContae Ros Comáin, freisin, cé nach bhfuil an taighde curtha i gcrích sa chontae sin fós. (Bhreac Séan Ó Donnabháin ‘Poll a’ phúca’ san Ainmleabhar tar éis dó an lá a chaitheamh le seanchaí áitiúil: ‘O’Flyn […] knows every bush in the parish of Kiltullagh, the names of which he pronounced for me [while we examined] the Namebooks’ (Litreacha na Suirbhéireachta Ordanáis (RC) I 146 (5/7/1837).) Sa tuaisceart, faighimid ainm an bhaile fearainn Poll an Phúca (logainm.ie #33597) i gContae Lú arna shaobhaistriú go Béarla mar Puckstown.

Is léir go raibh nós seanbhunaithe an dá eilimint poll agus púca a úsáid in éineacht le chéile nó a chomhlogú le chéile i logainmneacha Gaeilge na hÉireann. Go deimhin, d’aimsigh an Dr. Pádraig Ó Cearbhaill (iar-Phríomhoifigeach Logainmneacha) 19 sampla den logainm Poll an Phúca san aiste cuimsitheach leis, ‘An púca i logainmeacha’, Ainm Iml. 2 (1987) lgh. 96–113.

Mar le mionainmneacha de, tá dhá sholaoid de Poll an Phúca i gContae Phort Láirge (logainm.ie #1421672; #1421028). Tá ceann amháin acu seo suite i nGaeltacht na nDéise, agus tugtar Clais an Phúca “the trench of the pooka” agus An Gleann “the glen” air chomh maith (#1421028). Tá samplaí eile den logainm Clais an Phúca i gContaetha Chiarraí (#24499) agus Thiobraid Árann (#1436889); agus tá Gleann an Phúca “the glen of the pooka” féin le fáil i gContaetha Chorcaí (#12339; #12966), Thiobraid Árann (#67204) agus Phort Láirge (#49075). Is beag an bhearna shéimeantach idir na hainmneacha deiridh seo agus an dá shampla stairiúla de Log an Phúca “the hollow of the pooka” i Sléibhte Bhaile Átha Cliath; díol spéise go bhfuil seans ann gur thagair ceann amháin díobh sin d’eas contúirteach ar shruthán sléibhe (Mionlogainmneacha de bhunús Gaeilge i ngleannta Chontae Bhaile Átha Cliath lch.153). Tamall siar ó dheas ó bhaile atá [Baile an Phléimeannaigh Theas nó] Tóin an Phúca/Flemingtown South or Tonaphuca (#25719) “the bottom(land) of the pooka” ar thaobh Chontae Chill Dara de na sléibhte céanna. De réir mar a thuig na Gaeil na cúrsaí seo, más ea, ba sna hísleáin rite seo – claiseanna, gleannta, loig agus go háirithe poill – ba dhóichí go mór a chasfaí an púca ort!

Toisc a oiread sin tagairtí don phúca i logainmneacha Gaeilge, níor thógtha ar dhuine a cheapadh gur obair shaoráideach é anailís a dhéanamh ar litriúcháin bhéarlaithe ar nós -fook, -pooka, -phucka, -phuca, puck(s)-, srl. Ach ní hannamh a chruthaíonn a leithéid tromluí don taighdeoir. Faoi mar a phléann Ó Cearbhaill (1987), is minic nach é an púca atá taobh thiar díobh – ná focal Gaeilge ar bith eile – ach leaganacha Gaeilge den sloinne Pook/Puck nó den ainm pearsanta/chéadainm Foulke. Bhí na hainmneacha seo, i bhfoirmeacha éagsúla, coitianta i measc na nAngla-Normannach in Éirinn: m.sh. Fulke Furlang i gContae Loch Garman (anno 1395) (Rolla meamram, 19–20 Risteard II, scannán 7). Cuir i gcás an logainm béarlaithe Inchaphuca (logainm.ie #3600) i gContae Cheatharlach. Bheadh sé réasúnta glacadh leis ar an gcéad fhéachaint gur Inse an Phúca “the holm of the pooka” an Ghaeilge cheart. (Gan amhras, socraíodh an litriú béarlaithe sin i 1839 ar an tuiscint gurbh in é an bunleagan Gaeilge!). Ach is amhlaidh a chuireann an fhianaise ina iomláine Inse an Phúcaigh “the holm of An Púcach” in iúl (‘Inchnefowkie’ (1593)). Mar a phléamar i roinnt nótaí le déanaí, is éard atá san ainm An Púcach foirm aidiachtúil ainmfhoclaithe den sloinne Púc, ar leagan gaelaithe é den sloinne Béarla Pook/Puck a thug na hAngla-Normannaigh isteach.

Mar fhocal scoir, ós ag caint ar fhoirmeacha béarlaithe de, níor mhiste aird a tharraingt ar an litriú caighdeánach -phuca (seachas -phooka, -fooka, srl.) ar léarscáileanna de chuid na Suirbhéireachta Ordanáis i mbeagnach gach cás dá raibh an focal púca sa bhunlogainm Gaeilge, dar leo. Tá an litriú sin le rianú siar go dtí cinneadh a rinne Seán Ó Donnabháin go han-luath, agus é ag tabhairt a bhreithiúnais ar mhionlogainm a bhí le greanadh ar na léarscáileanna sa bhaile fearainn An Sián/Shean (#60574) i gContae Fhear Manach: “PollaPhuca,” a mhol sé, “as in the Irish” (Meamraim na Suirbhéireachta Ordanáis (FM) lch.163 (16/2/1835)). Bunaíodh an litriú “Gaeilge” seo Pollaphuca mar leagan caighdeánach béarlaithe den logainm feasta – rud a bhí neamhghnách go leor – ach amháin nó gur bhain an tSuirbhéireacht ceantair Ghaeltachta amach ina raibh an litriú Poul- ag teastáil sa chéad eilimint mar gheall ar an gcanúint.

Ní mór cuimhneamh go raibh an Donnabhánach agus a chuid comhghleacaithe sa Rannóg Topagrafaíochta den tSuirbhéireacht Ordanáis báite i logainmneacha Gaeilge – agus sa chultúr Gaelach i gcoitinne – ar feadh a saoil, agus go rabhadar i bhfad Éireann níos tuisceanaí don oidhreacht sin ná mar a thugtar le fios sa dráma Translations. Ní den chéad uair agus, is dócha, ní den uair dhéanach atáimid á rá sin!

(Conchubhar Ó Crualaoich & Aindí Mac Giolla Chomhghaill)

Coill na Sián/Kilnashane
“an choill ina bhfuil liosanna”
(féach logainm.ie #
27773)

Dáta: 12/10/2026

I gcodarsnacht leis na sióga in Clonnasheeoge/Cluain na Sióg agus Páirc na Sióg i Loch Garman, maille le Ballynasheeoge/Baile na Sióg "baile (fearainn) na sióg" i nGaillimh, ar annamh a luaitear go sainiúil iad i logainmneacha na mbailte fearainn, tá gné eile atá gaolmhar leis an bhfocal sin, sián (< síodhán) "lios (beag) de chuid na sióg", coitianta go maith in ainmneacha na mbailte fearainn, mar shampla Kilnashane/Coill na Sián "an choill ina bhfuil liosanna na síog" i gContae Laoise (féach logainm.ie: #27773). An Sián "lios na sióg" is bun le Shean i bPort Láirge agus i gCorcaigh; Shean in Ard Mhacha agus i bhFear Manach; Sheean i gCill Dara, i Luimneach, san Iarmhí, i Ros Comáin agus i gCeatharlach; Sheeaun i gContae an Chláir agus i nGaillimh; Sheehaun i Ros Comáin. Tá an focal céanna in Sheeanmore/An Sián Mór "lios mór na sióg"i gContae Mhaigh Eo agus i Sligeach, ainm a léiríonn go raibh an díspeagadh atá i gceist le sián "lios (beag) de chuid na sióg" imithe ó thuiscint. Ag teacht ar an gcás ón taobh eile, An Sián Beag "lios beag na sióg" an bun leis an leagan gallda Shanbeg i gContae Laoise. Os a choinne sin, ní cosúil gur comparáid idir dhá shián cóngarach dá chéile atá i gceist le, Shean Beg/An Sián Beag "lios na sióg, beag"agus Shean More/An Sián Mór"lios na sióg, mór", ar dhá bhaile fearainn atá ag síneadh lena chéile i gContae Phort Láirge seachas dealú i dhá bhaile fearainn faoi leith idir dhá réimse a bhíodh in aon bhaile fearainn amháin roimhe sin ar a dtugtaí An Sián "lios na sióg". Is furasta a thiocfadh duine amú maidir leis an ainm gallda Golashane i gContae na Mí ó tá dhá ainm faoi leith, Gabhla agus An Sián "lios na sióg", curtha ina chéile ann. Tá Sián "lios na sióg" ar fáil freisin i gcuid mhór ainmneacha bailte fearainn de leithéid Carrickateane/Carraig an tSiáin "carraig lios na sióg" i gContae Liatroma ina dtarlaíonn an tuiseal ginideach de sián "lios na sióg". Is díol suntais go bhfuil tagairt don sián "lios na sióg" in ainmneacha oiread sin bailte fearainn agus, ina ainneoin sin, an seantuiscint i seanchas na hÉireann ar na sióga dulta i léig chomh mór agus, go deimhin, beag is fiú á dhéanamh de in Éirinn.

(Conchubhar Ó Crualaoich & Aindí Mac Giolla Chomhghaill)

Cnocán an Bhácúis / Mountoven
‘the hillock of the oven, bakehouse’ (logainm.ie #
24606)

Dáta: 06/10/2026

Anois, agus mí Dheireadh Fómhair buailte linn, is mithid dúinn aghaidh a thabhairt ar chuid de na bealaí a bhí ann chun arbhar a phróiseáil tar éis an fhómhair sa chultúr Gaelach.
Ar an gcéad dul síos, tá an iomarca samplaí de Baile an Mhuilinn “the town(land) of (at) the mill” i logainmneacha na hÉireann chun iad ar fad a lua anseo. In amanna béarlaíodh é mar Ballymullen nó a leithéid, mar a fheictear in Ballymullen (logainm.ie #42090) i gContae Uíbh Fhailí; Ballinwillin (logainm.ie #10197) i gContae Chorcaí, agus Ballinvullin (logainm.ie #31884) i gContae Luimnigh. Ach is minice ar fad a aistríodh Baile an Mhuilinn go Milltown sa Bhéarla agus bunús Gaeilge an logainm faoi cheilt. Mar shampla, i gcás an bhaile fearainn a dtugtar Milltown (logainm.ie #3301) air sa Bhéarla in aice le Míseal i gContae Cheatharlach, léiríonn an tagairt is sine don ainm, ‘Ballymollen’ (1552), chomh maith le ‘Ballyvullen als. Milltowne’ (1631), gur dócha gurbh é Baile an Mhuilinn “the town(land) of (at) the mill” bunfhoirm an ainm. Is amhlaidh an scéal i gcás Milltown (logainm.ie #21909) in aice le Tuaim i gContae na Gaillimhe: ‘Balleyvollen’ (1574); agus Milltown (logainm.ie #52208) in aice le Fearna i gContae Loch Garman: ‘Ballynmollin’ (1597). Sna cásanna sin ar fad, léiríonn na foirmeacha stairiúla gurbh é Baile an Mhuilinn an bunainm. Ar an taobh eile den scéal, gach seans gur ainmníodh roinnt samplaí eile de Milltown sa Bhéarla féin le linn na mblianta luatha den choilíneacht Angla-Normannach. Cuir i gcás Milltown (logainm.ie #25811) gar do Dhroichead Nua i gContae Chill Dara, mar a léiríonn an tagairt is sine den ainm ‘Mylton’ (1329) gur dócha gur sa Bhéarla a cumadh an t-ainm. Tugann an fhoirm bhéarlaithe ‘ballymolyn’ (1628) le fios go raibh an leagan Gaeilge Baile an Mhuilinn sa chúrsaíocht freisin faoin 17ú haois. Níl aon amhras ach go mbaineann sé sin leis an nGaeilge a theacht chun cinn mar theanga phobail i gcoilíneacht na nAngla-Normannach féin. Sampla eile atá ar aon dul leis seo is ea Milltown (logainm.ie #53596), gar do Bhaile Uí Choileáin i gContae Loch Garman, a bhí i seilbh Mhainistir Thinteirn na nAngla-Normannach i Muileann an tSáile. Tagraítear dó seo i bhfoinsí stairiúla mar ‘ballymolyn’ (1628) agus ‘Ballywoollen’ (1654), agus arís, thabharfadh na foirmeacha sin le fios go raibh Baile an Mhuilinn sa chúrsaíocht agus, dá bharr sin, gur léiriú é ar úsáid fhorleathan na Gaeilge i gcoilíneacht na nAngla-Normannach ansin freisin.

Mar a chonaic muid thuas, faightear muileann “mill” mar cháilitheoir i logainmneacha amhail Baile an Mhuilinn “the town(land) of (at) the mill” ach is amhlaidh go bhfaightear é mar aicmitheoir (.i. an phríomheilimint, a bhíonn chun tosaigh i logainmneacha Gaeilge de ghnáth) chomh maith. Ar na samplaí a léiríonn seo tá Muileann an Bhata / Mullinavat “the mill of the stick, cudgel” (logainm.ie #1411898) i gContae Chill Chainnigh (ní léir cén cineál bata atá i gceist); Muileann an Droichid / Mullandrait “the mill of (at) the bridge” (logainm.ie #16561) in Contae Dhún na nGall; agus Muileann an Mheidhg / Mullinaveige “the mill of the whey” (logainm.ie #55717) i gContae Chill Mhantáin. Ar ndóigh, is ann do roinnt logainmneacha a cumadh sa Bhéarla leis an bhfocal mill iontu tar éis 1600 amhail Sinnottsmill (logainm.ie #53657) i gContae Loch Garman agus Arundelsmills (logainm.ie #9161) i gContae Chorcaí; sna cásanna seo, is aistriúcháin iad na foirmeacha Gaeilge Muileann an tSionóidigh agus Muileann Arundel, faoi seach. Níor cuireadh stop leis an muilleoireacht tar éis deireadh a theacht ar fhorlámhas na nGael in Éirinn, agus níor cuireadh stop le cumadh na logainmneacha ach an oiread.

Ní hé an mhuilleoireacht téama na míosa seo, áfach, ach na próisis a úsáideadh chun grán a dheighilt agus a thriomú sa chultúr Gaelach sular cuireadh chuig an muileann féin é. Déanfaidh muid plé gairid ar dhéanamh an aráin freisin. Ar an ábhar sin, taispeánann Fergus Kelly in Early Irish Farming gur laistigh den áith arbhair féin a dheintí an grán a bhualadh go ginearálta. B’fhéidir go míníonn sé sin an easpa tagairtí do bhualadh arbhair in ainmneacha na mbailte fearainn. Is ann d’ainm fobhaile i gContae Chorcaí a thagraíonn do na buailteoirí féin, is cosúil, mar atá Baile na mBuailteoirí / Thrasherstown (logainm.ie #1410361). Ar an taobh eile den scéal, tá go leor tagairtí in ainmneacha na mbailte fearainn ar fud na tíre do áith “drying-kiln (for grain)” (see dil.ie s.v. áith). Mar shampla, is é Achadh na hÁithe “the field of the kiln” atá taobh thiar de Aghnahaha (logainm.ie #29747) i gContae Liatroma; Annahaia (logainm.ie #39292; #39716) i gContae Mhuineacháin; agus Aughnahoy (logainm.ie #62914) i gContae Aontroma. Anuas orthu sin tá Áth na hÁithe / Annahagh “the ford of (at) the kiln” (logainm.ie #40480) i gContae Mhuineacháin; Carraigín na hÁithe / Carrigeenahaha “the (little) rock of (at) the kiln” (logainm.ie #49837) i gContae Phort Láirge; Gort na hÁithe / Gortnahaha “the field of the kiln” i gContaetha Thiobraid Árann (logainm.ie #47172) agus an Chláir (logainm.ie #6967). Anuas air sin, is é Cnoc na hÁithe “the hill of the kiln” is bunús le Knocknahaha (logainm.ie #24508) i gContae Chiarraí agus Knocknahaw (logainm.ie #18037) i gContae na Gaillimhe. Ar aon dul le muileann “mill”, ní fhéadfaí gach sampla de áith “kiln” sna logainmneacha a lua anseo. Sula mbogfaidh muid ar aghaidh áfach, is fiú dúinn a lua go bhfaightear átha mar ghinideach uatha do áith in amanna, cé gurb é áithe an ginideach uatha caighdeánach. Ní nach ionadh, mar sin, go ndéantar an dá fhocal sin a mheascadh sna logainmneacha ó am go chéile. Bíodh sin mar atá, is de bharr inscne a thuigeann muid an difear ó thaobh brí de idir Cúil na hÁtha / Coolnaha “the nook, recess of (at) the kiln” (logainm.ie #1373986) i gContae Mhaigh Eo agus Cúil an Átha Salaigh / Coole “the recess, corner of (at) the dirty ford” (logainm.ie #52571) i gContae Loch Garman: ‘Coulinaghsalligh’ (1654); mar an gcéanna do Droim na hÁtha / Drumnaha “the ridge of (at) the kiln” (logainm.ie #14703) seachas Droim an Átha / Druminaw “the ridge of (at) the ford” (logainm.ie #16218), i nDún na nGall.

Pléitear in Early Irish Farming (EIF) próiseas eile chun dias an arbhair a dheighilt ón ngas, próiseas ar a dtugtaí loiscreán (nó loistreán ní ba dhéanaí) (EIF 240). Mar a mhíníonn Kelly: ‘this involves the careful burning of each ear of corn so that the glumes and chaff are burnt away, leaving the grains. This method is particularly suitable for small-scale cereal-growing, and has the advantage that the grains are partially dried by the flames’ (ibid). Is cosúil go raibh an nós seo fós ar siúl isteach sa 17ú haois, is a rá gur thug an rialtas gallda reachtanna isteach in 1634 chun é a chosc (ibid., lch 23). Níl aon amhras ach go n-athródh an próiseas seo an blas a bheadh ar an bplúr, agus b’fhéidir gurb í cuisine na hÉireann atá thíos leis mar gheall ar é a chailliúint.

Mínítear loiscreán i bhFoclóir Uí Dhónaill mar “fire for singeing” and “singed corn”, agus luaitear arán loiscreáin “bread made from singed and ground oats” freisin (FGB s.vv. loiscreán, loistreán). Thabharfadh sé sin le fios gur lean an cleachtas sin ar aghaidh isteach san 20ú haois, i gceantar áirithe ar aon chuma. In Dictionary of the Irish Language, atá bunaithe ar fhoinsí Sean- agus Meán-Ghaeilge, mínítear é mar “singed grain” (dil.ie s.v. loiscreán) agus i measc na mbríonna a luaitear leis i bhFoclóir an Duinnínigh tá “corn burnt off the ear instead of being threshed” agus “a prepared cooking-place or fire for drying corn”. Dá bharr sin ar fad, is cosúil gur féidir linn loiscreán nó an leagan malartach loistreán sna logainmneacha a thuiscint mar áit a dheintí grán a bharrloscadh nó a thriomú. Ar an gcaoi sin, d’fhéadfadh muid Ceathrú an Loistreáin / Carrowlustraun / (logainm.ie #18861) a mhíniú mar “the quarter of the (place for) corn-singeing, corn drying”. Bíodh sin mar atá, mínítear loiscreán mar “burning, destruction” i bhfoclóir an Duinnínigh chomh maith, agus ní féidir an míniú sin a chur as an áireamh sna logainmneacha ach an oiread.

Cé nach bhfuil mórán ainmneacha bailte fearainn ann a bhfuil loiscreán “(place for) corn-singeing, corn drying” mar eilimint iontu, is cinnte go bhfuil a dhóthain acu ann le tabhairt le fios go raibh an cleachtas réasúnta forleathan sa tír. Is ó Cnoc an Loiscreáin “the hill of the (place for) corn-singeing, corn drying; the hill of the burning” (logainm.ie #6836) a thagann an dá logainm béarlaithe Knockaluskraun (logainm.ie #6467) and Knockloskeraun (logainm.ie #6836) i gContae an Chláir. Is cosúil gurb é Baile Loistreáin “town(land) of (the place for) corn-singeing, corn drying; town(land) of (the) burning” atá taobh thiar de Ballystrane (logainm.ie #16968) i gContae Bhaile Átha Cliath. Is ó Log an Loistreáin “the hollow of the (place for) corn-singeing, corn drying; the hollow of the burning” a thagann Lugalustran (logainm.ie #29982) i gContae Liatroma, agus i gContae Shligigh in aice láimhe tá Tuar Loistreáin / Toorlestraun (logainm.ie #45567) “lea-(field), bleaching-green of (the place for) corn-singeing, corn drying”; bleaching-green of burning”; tá Leac an Loistreáin / Lackalustraun (logainm.ie #34404) “the flat stone, flagstone of the (place for) corn-singeing, corn drying; the flat stone, flagstone of the burning” againn i gContae Mhaigh Eo agus is ó Cathair Loistreáin (logainm.ie #21711) “circular stone fort of (the place for) corn-singeing, corn drying; circular stone fort of (the) burning” bunainm Gaeilge an tsráidbhaile aitheanta a thugtar Caherlistrane air sa Bhéarla. Ní léir cén áit ina raibh an cathair “circular stone fort” sa chás seo, áfach.

Is ann do Cnoc an Loiscreáin “the hill of the (place for) corn-singeing, corn drying; the hill of the burning” (logainm.ie #13661) eile i gContae Chorcaí, a bhfuil a bhrí ceilte ar fad do Bhéarlóirí faoin ainm Mountbell, ainm déanach a thagair d’ainm an tí mhóir sa bhaile fearainn. Is é an dála céanna é ag Baile an Loiscreáin (logainm.ie #53425) i gContae Loch Garman, a dtagann a ainm Béarla Tottenhamgreen ón sloinne Tottenham. Fuair an teaghlach sin seilbh ar an mbaile fearainn seo i ndiaidh an talamh seo a bheith bronnta ar ‘Charles Collins’ [recte Collis] le linn aimsir Chromail; ba iad muintir ‘James ffurlong, Ir. Papist’, an t-úinéir in 1641 (Civil Survey IX: Wexford, lch. 87), a díshealbhaíodh. Is cosúil go raibh sé i seilbh na bhFurlangach ar feadh na nglúnta roimhe sin (cf. ‘Mathew ffurlonge of Ballelostram [Tottenhamgreen]’ [1573], History of the Town and County of Wexford VI, lch. 386). Ach is léir go bhfuil tagairt againn sa bhunainm Gaeilge don chleachtas feirmeoireachta seo atá faoi chaibidil againn: Baile an Loiscreáin “the town(land) of (the place for) corn-singeing, corn drying; the town(land) of the burning” (féach Logainmneacha na hÉireann IV: Ainmneacha na mBailte Fearainn, Co. Loch Garman).

Bheadh sé tarraingteach a shamhlú go dtugtaí an grán a próiseáltaí in Baile an Loiscreáin / Tottenhamgreen go Muileann Fúca / Foulkesmill “the mill of Fúca” chun é a mheilt. (Ainm pearsanta de bhunús Angla-Normannach is ea Fúca.) Tá tagairt againn ón mbliain 1642 do ‘Brannah mc James of Pucksmill … miller’ san áit céanna (1641 Depositions: MS 818, fol. 101v). Díol mór spéise freisin is ea go bhfuil Muileann Fúca sa chóngar céanna le Baile an Bhácúis “the town(land) of the bakehouse, bakery”, logainm stairiúil i bparóiste Chluain Caoin: féach ‘Ballinvacus’ (Civil Survey IX [1654], p. 90), ‘Ballinbakehouse orse. Ballenbackhouse’ níos déanaí (CGn. 405.338.266143). Díol spéise an logainm deiridh seo. Iasacht ón bhfocal ‘bakehouse’ i mBéarla na nAngla-Normannach is ea bácús, atá le fáil i ndornán logainmneacha eile ar fud na tíre amhail Cúil an Bhácúis / Coolavacoose “the recess, nook of the bakehouse, bakery” (logainm.ie #25504) i gContae Chill Dara; Gort an Bhácúis / Gortavacoosh “the field of the bakehouse, bakery” (logainm.ie #31135) i gContae Luimnigh agus Tigh an Bhácúis / Tinvaucoosh “the house of (at) the bakehouse, bakery” (logainm.ie #27562) i gContae Chill Chainnigh. Sna cásanna sin ar fad, tá na leaganacha béarlaithe de na logainmneacha réasúnta dílis do na bunainmneacha Gaeilge ó thaobh foirme de. Ach rinneadh béarlú de shaghas eile ar fad ar Cnocán an Bhácúis (logainm.ie #24606) i gCorca Dhuibhne, gur tugadh an t-ainm galánta Mountoven air. Tugann Foclóir Uí Dhuinnín “a bakery” (Dinneen s.v.) agus “oven” mar mhíniú ar bácús, áfach, agus is é an míniú a thugann Ó Dónaill air ná “bakehouse; pot-oven” (FGB). Mar sin cé gur mar “the hillock of the bakehouse, bakery” a d’aistreodh muide é, níl Mountoven ró-fhada ón sprioc!

B’fhéidir go spreagfaidh mílisín na míosa seo na seandálaithe bia chun aghaidh a thabhairt ar an loiscreán agus arán stairiúil ár sinsir a athbheochan. Agus ní go seanbhlastúil a deirimid é sin!

(Conchubhar Ó Crualaoich, Aindí Mac Giolla Chomhghaill & Justin Ó Gliasáin)

Ceapach na hEorna
“ionad curaíochta na heorna”
(logainm.ie #
27806)

Dáta: 05/10/2026

Tá Cappaghnahoran/Ceapach na hEorna “ionad curaíochta na heorna” i gContae Laoise ar cheann de na bailte fearainn in Éirinn a bhfuil tagairt don eorna ina n-ainm. Is léir gur malairt ainm, ón ochtú aois déag, atá i gceist leis an logainm Béarla Windsor.

Mar a tharlaíonn maidir le coirce, is coitianta go mór an focal eorna i logainmneacha na hÉireann ná an focal cruithneacht “wheat”, léiriú ar an tábhacht a bhíodh leis an eorna in aiste bia na nÉireannach (féach logainm.ie #27806). Ó thaobh réimsí tíre, tagtar trasna ar an bhfocal i logainmneacha ó thuaidh, ó dheas, thiar agus thoir agus is deacair dá réir sin a dhéanamh amach an mbíodh saothrú níos tréine ar an mbarr i réigiúin seachas a chéile. Tá Craiginorne/Creag na hEorna “talamh cloiche na heorna” i gContae Aontroma, Carricknahorna/Carraig na hEorna i Sligeach agus Creggaunnahorna/Creagán na hEorna “talamh cloiche na heorna” i gContae Mhaigh Eo. Díol suntais, mar a tharlaíonn maidir le coirce, gur talamh ard atá i gceist le cuid mhór de na logainmneacha ina luaitear eorna, mar shampla Barleyhill i gCorcaigh, aistriúchán simplí ar Chnoc na hEorna. Cnoc na hEorna is bun freisin le Knocknahorn i dTír Eoghain, Knocknahorna i dTír Chonaill agus i Maigh Eo agus Cnocán na hEorna an bun atá le Knocknahorna in Uíbh Fháilí. Tagairt do thalamh ard atá freisin i Maulnahorna i gCorcaigh agus i gCiarraí, Meall na hEorna “maolán na heorna” an bun sa chás sin agus an fhoirm dhíspeagtha Millín na hEorna “maolán beag na heorna” atá i gceist le Milleennahorna, ainm atá ar dhá bhaile fearainn eile i gCorcaigh. Is tagairt d'áit ard Cronyhorn/Corrán na hEorna “cnocán maol nó imeall starrach ar a saothraítear eorna” i gCill Mhantáin, ach tagtar trasna ar eorna freisin, cé nach chomh minic céanna é, i gcom, mar shampla Coomnahorna/Com na hEorna “logán na heorna”.

(Conchubhar Ó Crualaoich & Aindí Mac Giolla Chomhghaill)

Leathanach 1 as 18 ar aghaidh