GA EN téarma.ie corpas.ie ainm.ie dúchas.ie canúint.ie gaois.ie
Bunachar Logainmneacha na hÉireann Meitheal Logainm
Cuardach Brabhsáil Gluais Acmhainní Eolas
Gaeilge English
Téamaí faoi thrácht

Téamaí faoi thrácht

Scagadh ar rogha téamaí coitianta i logainmneacha na hÉireann. Foilsítear na blúirí eolais seo go tráthrialta.

Leathanach 1 as 16 ar aghaidh

Macghníomhartha san úllord.
Cnoc na nÚll/Applefort “the hill of the apples”
(féach logainm.ie #7820).

Dáta: 10/08/2026

Cé nach mbeidh fómhar na n-úll faoi lánseol go dtí mí Mheán Fómhair, is i mí Lúnasa a chuirtear tús leis an gcnuasach. Is maith is cuimhin le cuid againn nach mbíodh aon ghnó ar siúl sa choicís dheireanach roimh dhul ar ais ar scoil ach cuairt a thabhairt go rórialta ar úlloird an cheantair! Tá slite eile ag na haosóga chun a gcuid ama a chaitheamh na laethanta seo, ar ndóigh, agus b’fhéidir nach aon drochrud é sin — dá dhíograisí a bhí na gadaithe óga, is ea is measa a scriosfaí an goile orthu agus iad ag iarraidh fáil réidh leis an bhfianaise go léir ar an slí abhaile. Filleann an feall ar an bhfeallaire, gan amhras, nó mar a deirtear i mBéarla na hÉireann, Little apples will grow again!
Bhí an-tábhacht ag roinnt le húill in Éirinn anallód, mar is léir ó líon mór na dtagairtí don toradh agus don chrann araon in ainmneacha Gaeilge na mbailte fearainn. Cuir i gcás Ceapach na nÚll “the (tillage-)plot of the apples” (logainm.ie #19972) i gContae na Gaillimhe, ainm a béarlaíodh mar Cappaghnanool; féach go ndearnadh aistriúchán díreach ar Oileán na nÚll (logainm.ie #19142) sa chontae céanna, mar Apple Island. Ó dheas, tá Doire na nÚll/Derrynanool “the wood, (oak-)grove of the apples” (logainm.ie #12842) i gContae Chorcaí; tá Ros na nÚll/Rossnanowl “the wood, elevated ground of the apples” (logainm.ie #26678) i gContae Chill Chainnigh; agus Tuaim na nÚll/Tomanoole “the tumulus, hillock of the apples” (logainm.ie #52375) i gContae Loch Garman. Anuas orthusan tá Gort na nÚll/Gortnanool “the field of the apples” (logainm.ie #7546) agus Cnoc na nÚll “the hill of the apples” (logainm.ie #7820) i gContae an Chláir. Applefort a tugadh ar an ainm deiridh sin as Béarla — is ‘leathaistriúchán’ é sin ina nglacann Brl. fort ionad cnoc mar aicmitheoir, agus an t-imfhálú mór ar theorainn an bhaile fearainn faoi thagairt aige. Go deimhin, is mór an seans gur sa sean-imfhálú seo a bhí na crainn úill ag fás.

(Conchubhar Ó Crualaoich & Aindí Mac Giolla Chomhghaill)

Muirbhigh, muirígh agus muiriúigh — agus fearthainn nach báisteach í.
Murroogh/Muirbheach “level stretch of sandy land along sea-shore, links”
(féach logainm.ie #18664)

Dáta: 03/08/2026

Míníonn Ó Dónaill an focal Nua-Ghaeilge muirbheach mar “level stretch of sandy land along sea-shore, links” (FGB s.v. muirbheach). Thuairimigh Donnchadh Ó Corráin gur eascair an focal seo ó muir “sea” + -bach “breaking” (< bongaid) na Sean-Ghaeilge ó cheart, sa chiall “sea-breach” (‘Old Norse place names II: Muirbech, Smjǫrvík’, Peritia 11 (1997)). Pé bunús atá leis, tá an eilimint seo, agus an mhalairt foirme Nua-Ghaeilge murbhach (le carn -rbh- leathan/neamhchaolaithe), le fáil i roinnt ainmneacha bailte fearainn ar fud na tíre, agus éagsúlachtaí inspéise canúnacha le sonrú orthu freisin.
Tosnaímis le Muirbheach/Murroogh (logainm.ie #18664) lámh le Cathair na Gaillimhe. Ba é /əɴˈmɪrʹuːx/ a thugtaí air sin as Gaeilge (mar a bheadh Muiriúch le béim ar an gcéad siolla) fuaimniú a luafaimid arís thíos. Fuaimniú eile ar fad a bhí le clos ar Muirbhigh/Murvey (logainm.ie #18355) in iarthar Chontae na Gaillimhe /ˈmirʹɪvʹə/ agus Muirbheach/Murrevagh (logainm.ie #37483) i gContae Mhaigh Eo /ˈmïrʹəvʹɑx/ (mar a bheadh Muirive agus Muiriveach, faoi seach).
Is cosúil gurb é an focal céanna Muirbheach a thug ainm don bhaile fearainn Murragh (logainm.ie #42219) (‘Murriogh’ (1828)) cé go bhfuil sé sin suite tamall fada ón gcósta i gContae Uíbh Fhailí. Tabhair faoi deara an fuaimniú áitiúil suntasach béarlaithe ansiúd .i. /muˈru:/ (1985) (mar a bheadh Murú leis an mbéim ar an dara siolla). Breacadh síos nóta le linn na Suirbhéireachta Ordanáis i 1837 go raibh an chuid sin den bhaile fearainn a bhí in aice na habhann ‘subject to floods’, rud a d’fhéadfadh an t-ainm muirbheach a thuilleamh don áit, b’fhéidir.
Faighimid a lán samplaí den mhalairt foirme murbhach ina bhfuil an carn -rbh- leathan seachas caol. I gCúige Uladh, cuir i gcás Murbhach, a thug ainm don dá bhaile fearainn Murvagh Lower (logainm.ie #13908) agus Murvagh Upper Glebe (logainm.ie #13909) ar an gcósta laisteas de bhaile Dhún na nGall. Bhí an carn -rbh- le clos mar /-rv-/ leathan san fhuaimniú áitiúil ansiúd, de réir dealraimh. Ach ní hamhlaidh a bhí i gcás na samplaí eile seo a leanas, a thugann le fios gur simplíodh -rbh- /-rv-/ go /-r-/ go han-luath. Cuir i gcás an logainm Murbhach/Murragh (logainm.ie #16751) i bhFine Gall (tuaisceart Chontae Bhaile Átha Cliath). Tá an sampla sin suite tamall intíre, áfach, agus in ainneoin go ritheann sruthán trasna ar a lár, níl aon ghné ann a thabharfadh ‘muirbheach’ ceart le fios. D’fhéadfaí an rud céanna a chur i leith Baile na Murbhach/Ballinamorragh (logainm.ie #53687) i gContae Loch Garman. Ach cé nach bhfuil an baile fearainn sin in aon ghiorracht don fharraige sa lá atá inniu ann, is amhlaidh a bhíodh sé suite díreach ar an gcósta go dtí go ndearnadh an slaba a mhíntíriú le linn an 19ú haois (féach Logainmneacha na hÉireann VI: Ainmneacha na mbailte fearainn, lch. 176). Dá bhrí sin is furasta an t-ainm a thuiscint mar “the town(land) of (at) the level stretches of (sandy) land along the seashore” (ibid.).
I Leath Mhogha den chuid is mó a fhaighimid muiríoch (< muiribheach) mar réadú canúnach ar muirbheach, de dheasca forbairt an fhoghair -bh- caol idirghutach sa deisceart. Tugann sé sin An Mhuiríoch/Murreagh (logainm.ie #8437) i gContae Chorcaí, chomh maith le dhá shampla i gContae Chiarraí — ceann acu gar don Choireán in Uíbh Ráthach (logainm.ie #22261) agus ceann eile siar ón Daingean (#22687), an bhéim ar an siolla deiridh i ngach cás. Is mó léitheoir, is dócha, a chuaigh go Corca Dhuibhne agus a fuair blas ar an nglan-Ghaelainn a labhraítear ar an Muiríg seo, mar a deirtear go háitiúil, atá suite ar Chuan Ard na Caithne (cf. Ard na Caithne “the height of the arbutus, wild strawberry” (#22598)). Tá ainm eile ar fad ar an gcuan sin as Béarla, ar ndóigh, mar atá Smerwick. Tá rian na Lochlainnise ar an ainm sin gan aon agó, ach is dócha nach ainm nua-chumtha ar fad de chuid na Lochlannach é, cé go measfadh duine gur vík ‘cuan’ atá sa dara heilimint. Mhol Donnchadh Ó Corráin Smerwick a léamh mar bhréagshanasaíocht Lochlannaise ar fhuaimniú an logainm Muiríoch sa Mheán-Ghaeilge .i. MG Muirbech /ˈmurʹvʹəx/ (féach Ó Corráin 1997). San oirdheisceart, freisin, tugtar Murragh (logainm.ie #1413200) as Béarla ar an gcuid sin den chósta díreach lastuaidh de bhaile Chill Mhantáin, ainm eile a thagann as réadú canúnach ar an logainm An Mhuiríoch chomh fada agus is féidir a dhéanamh amach ar na tagairtí stairiúla (‘the Murrioghe’ (1606), ‘the Morieight’ (1619) → ‘the Murrow’ (1726)).

Réadú logánta eile is ea muiriúch (mar a bheadh muireabhach mar fhoirm idirmheánúil le -bh- leathan). Chonaiceamar iarracht den fhuaimniú seo cheana sna foirmeacha déanacha den logainm úd Muirbheach/Murroogh (logainm.ie #18664) lámh le Cathair na Gaillimhe .i. /əɴˈmɪrʹuːx/ leis an mbéim ar an gcéad siolla. Fuaimniú níos suntasaí fós a chualathas ó na Gaeilgeoirí dúchasacha deireanacha i mBoirinn, Contae an Chláir, san ainm dúiche Muiriúch/Murroogh (logainm.ie #1420406) — is é /əɴmʹəˈrʹuːx/ .i. (An) Muiriúch agus an bhéim ar an siolla deiridh, an fuaimniú a thaifead taighdeoirí an Bhrainse Logainmneacha sa bhliain 1985. Thug an dúiche seo ainm do dhá bhaile fearainn, mar atá Muiriúch Cille/Murrooghkilly “level stretch of sandy land along sea-shore of (belonging to) the church” (logainm.ie #5776) agus Muiriúch Tuaithe/Murrooghtoohy “level stretch of sandy land along sea-shore of (belonging to) the laity” (logainm.ie #5778).

Díol mór spéise na réaduithe éagsúla seo den fhocal muirbheach a chur i gcomórtas le dáileadh na samplaí d’fhocal eile atá an-chosúil leis ó thaobh a struchtúr foghraíochta de .i. inbhear “grazing”, atá léirithe in Linguistic Atlas and Survey of Irish Dialects I lch. 16. Dála muirbheach, faighimid an focal inbhear á réadú sna canúintí éagsúla mar a bheadh invear, inivear, iníor, iniúr, etc. (Is é iníor litriú caighdeánach an lae inniu ar ndóigh; pléann Pádraig Ó Cearbhaill mionghnéithe foghraíochta san alt leis ‘Fishery names on the River Shannon’, Éigse 39 (2016).) Go deimhin, toisc go bhfuil fianaise againn go ndeirtí ag inbhear mar /ɪgʹˈinʹuːr/ i gCill Bheathach, gar do Cheann Léime (LASID loc. cit. Pointe 22), ní miste a chur san áireamh gurbh é an leagan Cláiríneach den fhocal muirbheach atá in ainm na haille Aill an Mharú/Aylevaroo (#104013), gar do Chill Rois, ó cheart.
Mar fhocal scoir ar logainmneacha cois fharraige, tagaimid ar deireadh go dtí An Fhearthainn/Naran, ainm baile fearainn (logainm.ie #14607) agus sráidbhaile (logainm.ie #1414079) i gContae Dhún na nGall. Sin logainm a bhainfeadh siar as éinne, in ainneoin nach annamh a thiteann an bháisteach sa chuid sin den tír! Ach tá an áit seo suite cois trá — go deimhin tá sé taobh leis an Trá Mhór (Tramore Strand ar na mapaí) — agus dá bhrí sin is féidir linn a chur san áireamh gurb éard atá i gceist le fearthainn anseo ná malairt foirme den fhocal feorthainn, ar leagan eile é féin de feorainn “grassy place; grassy river or shore” (FGB s.v. feorainn), focal a bhuail linn cheana agus sinn ag plé an logainm Bhéarla Beach/An Trá (logainm.ie #8347) i gContae Chorcaí. Tagann an bhunfhoirm den fhocal sin i gceist in ainm an bhaile fearainn Béal Átha Feorainne/Ballyforan “approach to (the) ford of (at) (the) grassy riverside” (logainm.ie #42580) i gContae Ros Comáin. Cé go bhfuil an áit seo gar do lárphointe tíreolaíoch an oileáin, tá sé suite ar bhruach na Suca — sin fáth an ainm, is cosúil. Tá an eilimint chéanna le fáil i mionainmneacha ar chósta Chontae Mhaigh Eo, m.sh An Fheorainn/Feorin “(the) grassy riverside” (logainm.ie #1399403; #1399404) and Trá Fheorainn Uí Eo/Feorinyeeo (logainm.ie #114210), cé nach léir bunús an cháilitheora sa logainm deiridh.

Conchubhar Ó Crualaoich & Aindí Mac Giolla Chomhghaill

Logainmneacha agus tuilte:
Foláireamh do lucht pleanála, deis do lucht athfhliuchta! (Cuid II)
Loch Gabhar / Lagore (“lake of (the white) horses”)
(logainm.ie #37986)

Dáta: 01/08/2026

I Mílisín na míosa seo caite, pléadh eilimintí logainmneacha agus na bealaí a bhféadfaí iad a úsáid i gcomhar le huirlisí eile chun eolas a fháil faoi áiteanna a mbíonn, nó a mbíodh tráth, baol tuilte iontu. Anuas ar an bplé sin ar fad, is amhlaidh a d’fhéadfadh na bunlogainmneacha Gaeilge a bheith úsáideach chun suíomhanna a aithint atá feiliúnach don athfhliuchadh nó do mhaolú tuilte.
Mar shampla, ní rithfeadh cúrsaí uisce le duine a chloisfeadh na logainmneacha Béarla Lagore Big (logainm.ie #37986) agus Lagore Little (logainm.ie #37987), ag tagairt do dhá bhaile fearainn taobh le Dún Seachlainn i gContae na Mí. Níl mórán brí leis na foirmeacha Gaeilge ‘Lagór mór’ agus ‘Lagór beag’ a breacadh ó chainteoirí dúchais sa cheantar in Ainmleabhair na Suirbhéireachta Ordanáis ach an oiread. Bíodh sin mar atá, léiríonn foirmeacha béarlaithe luatha, amhail ‘Laghgower’ (1415) agus ‘loghgowre’ (1481), chomh maith le foirmeacha Gaeilge amhail ‘Loch Gabhor’ “lake of (the white) horses” (m.sh. Annála Uladh s.a. 785) nó ‘Loch Gabhair’ “lake of (the white) horse” (Annála na gCeithre Máistrí, a cuireadh i dtoll a chéile sa 17ú haois), go bhfuil an focal loch san ainm go cinnte; rud nár thuig Gaeilgeoirí na háite sa 19ú haois, is dócha. Bunaithe ar an bhfianaise seo is í Loch Gabhar an fhoirm Gaeilge atá in úsáid oifigiúil ó na 1980í i leith. Níl aon loch anseo anois, ach nuair fhéachtar ar léarscáileanna ithreach de chuid an EPA, is léir láithreach cén chúis go bhfuil an eilimint le fáil sa logainm: tá paiste mór d’ithir lochach (Brl. lacustrine) lastoir de Dhún Seachlainn, chomh maith le paiste eile i gcúinne thoir theas Loch Gabhar Mór (féach léarscáileanna ithreach thíos).

image

(Léarscáil fo-ithreach de Loch Gabhar Mór / Lagore Big agus Loch Gabhar Beag / Lagore Little, Contae na Mí. Ithir lochach marcáilte le + https://gis.epa.ie/EPAMaps/)

image

(Léarscáil fo-ithreach de Loch Gabhar Mór / Lagore Big agus Loch Gabhar Beag / Lagore Little, Contae na Mí. Ceantar eile d'ithir lochach marcáilte le + https://gis.epa.ie/EPAMaps/)

Téann an t-uisce ón dá phaiste lochach seo isteach in Abhainn Ghabhra / Broadmeadow Water (logainm.ie #1165296), agus luann Plean Forbartha an Chontae go bhfuil baol tuilte ann níos faide síos cúrsa na habhann sin i Ráth Tó (Meath County Development Plan 2021–2026). Dhealródh sé go bhfuil gaol idir ainm an locha (Loch Gabhar) agus ainm na habhann (Abhainn Ghabhra), faoi mar a bhí dlúthbhaint idir loch is abhainn ó thaobh cúrsaí hidreolaíochta freisin. Go deimhin, ós rud é go ritheann an t-uisce ón dá phaiste mhóra lochacha seo isteach in Abhainn Ghabhra, d’fhéadfadh an gnáthdhuine a thuairimiú go bhféadfaí tuilte san abhainn ag Ráth Tó a mhaolú nuair a bhíonn báisteach throm ann ach Loch Gabhar a athfhliuchadh agus a úsáid mar loch coinneála. Is cinnte go dtabharfadh an bunlogainm Gaeilge agus na léarscáileanna ithreach le tuiscint go mbeadh a leithéid de chur chuige éifeachtach. An bac is mó a bheadh air seo anois ná go bhfuil cuid d’fhorbairt tithíochta i nDún Seachlainn a tógadh le blianta beaga anuas ag gobadh isteach sa phaiste sin d’ithir lochach. Sa chás seo, seans nár aithin an lucht pleanála an rabhadh a bhí sna logainmneacha agus na léarscáileanna ithreach nó b’fhéidir gur measadh nach fadhb dhosháraithe a bhí san ithir lochach sin ó thaobh tuilte de.
Níl i Loch Gabhar “lake of (the white) horses” ach sampla amháin den iliomad logainmneacha a bhféadfaí a úsáid i gcomhar le léarscáileanna ithreach chun áiteanna a bheadh feiliúnach don athfhliuchadh a aithint, ar bheagán costais agus gan aon oibreacha móra innealtóireachta a chur ar bun. Dála an scéil, d’fhéadfadh logainmneacha nach luaitear ach sa tseanlitríocht a bheith úsáideach don obair seo! Phléigh alt sa tsraith Téama faoi Thrácht (Téama 124) na logainmneacha An Screagán / Screggan “the rough, rocky, stony ground” agus Lainn Eala / Lynally “church of (the) swan” in aice le Tulach Mhór, Contae Uíbh Fhailí. Tagann an eilimint Eala sa dara logainm sin ó ainm an naoimh a bhunaigh an teampall paróiste, is é sin Colmán Eala. De réir Bheatha Cholmáin, fuair an naomh a leasainm ó Loch Eala “lake of (the) swan”, loch draíochta a luadh taobh leis an láthair eaglasta a bhunaigh sé in Lainn Eala. Ní théadh duine nó ainmhí i ngiorracht don loch toisc go mbíodh sé faoi gharda ag ‘péist urchóideach’. Ach tar éis do Cholmán cúnamh a ghairm ó roinnt naomh agus cléireach, baineadh an cloigeann den phéist agus cuireadh é sa reilig nua a bhí díreach coisricthe. (Le haghaidh tuilleadh tagairtí don logainm seo i seanlitríocht na Gaeilge (féach E-Onomasticon s.n. lann elo). Is minic a bhuailtear le cumadóireacht ainmneacha i seanlitríocht na Gaeilge, ar ndóigh, agus ní léir dúinn anois cé acu an fíorlogainm nó gléas liteartha a bhí sa Loch Eala seo. Tugann taighdeoirí logainmneacha taibhsí ar a leithéid sin d’ainm a chumtar sa tseanlitríocht. (Úsáidimid an téarma seo freisin ar bhotúin nó ainmneacha bréige eile a bhreactar ar léarscáileanna nó i bhfoinsí stairiúla eile, agus a chuireann an dallamullóg ar logainmneoirí.) Mar sin, ní thógfá ar éinne é, dá measfadh siad gur taibhse a bhí in Loch Eala agus gan aon loch le fáil sa lá atá inniu ann, áit ar bith i Lainn Eala / Lynally Glebe (#42263)

image

(Léarscáil fo-ithreach de Lainn Eala / Lynally Glebe agus na bailte fearainn eile timpeall air, Contae Uíbh Fhailí. Ceantar mór d’ithir ghlárach (tuilemhá) marcáilte le +: https://gis.epa.ie/EPAMaps/)

Léiríonn an taighde eolaíochta ar léarscáileanna ithreach an EPA go bhfuil ceantar mór d’ithir ghlárach sa bhaile fearainn seo a shíneann isteach sna bailte fearainn atá mórthimpeall air, idir Abhainn Thulach Mhór agus an Chlóideach agus níos faide ar aghaidh. Tugtar Flooded Bottoms ar an talamh atá díreach lastuaidh den seanláthair eaglasta ar léarscáileanna 6ʺ na Suirbhéireachta Ordanáis (1ú eagrán) agus is mór an díol suntais é go ngobann an ithir ghlárach isteach i mbaile fearainn darb ainm Coill Uisce / Killiskea “wood of water” (logainm.ie #42305). D’fhéadfaí a thuairimiú, mar sin, gurbh ionann an ceantar mór seo d’ithir ghlárach agus suíomh Loch Eala, agus gur draenáladh an loch de réir a chéile i gcaitheamh na mblianta. Bíodh sin ar fad mar atá, is cinnte go léiríonn na léarscáileanna ithreach go raibh tuilemhá mór anseo, agus gur dócha go mbíodh an ceantar faoi chaibidil faoi uisce seasta ar feadh tréimhsí a bhí fada a dhóthain le go mbainfí úsáid as an eilimint loch sa logainm. Tá an chuma ar an scéal, mar sin, gur féidir linn logainmneacha ón tseanlitríocht a úsáid i gcomhar le léarscáileanna ithreach an lae inniu chun suíomhanna a aithint atá i mbaol tuilte nó atá feiliúnach don athfhliuchadh – agus é seo ar bheagán costais. Ar an mórgóir, léiríonn na samplaí thuas agus na cinn a pléadh i Milisín na míosa seo caite go bhféadfadh cur chuige idirdhisciplíneach idir taighdeoirí logainmníochta, lucht pleanála, tíreolaithe agus innealtóirí a bheith an-fhiúntach agus iarrachtaí ar bun amach anseo chun gnéithe nádúrtha a úsáid chun tuilte a mhaolú agus suíomhanna a aithint don athfhliuchadh. Tá lón machnaimh ann ar a laghad.
(Chun a thuilleadh eolais a fháil ar úsáid na logainmneacha chun stair tuilte a rianú, féach ‘Early Medieval Place-Names and Riverine Flood Histories: A New Approach and New Chronostratigraphic Records for Three English Rivers’, lgh. 381–405, Pears, B., Brown, A.G., Carroll, J., Toms, Phillip, Wood, J.C. and Jones, R (2020): European Journal of Archaeology.)

(Conchubhar Ó Crualaoich & Justin Ó Gliasáin)

Toibreacha agus fíoruisce: tiobra, tiobraid, uarán, fuarán, órán
Oran/Órán ‘spring, fountain’
(féach logainm.ie #2114)

Dáta: 27/07/2026

Chaitheamar súil an tseachtain seo caite ar roinnt téarmaí éagsúla do thoibreacha agus d’fhuaráin i logainmneacha na tíre agus ar mhinicíocht an fhocail *tobar ‘well, spring, fountain, source’ chomh maith leis an leigheas a luaitear le toibreacha ar leith, gan trácht ar na téarmaí éagsúla eile atá le fáil a thagraíonn do thoibreacha ar nós *tiobra nó an leagan malartach coitianta *tiobraid (foirm infhillte a bhíonn calctha i logainmneacha go minic) faoi mar atá sa sampla is mó go mór le rá, Tiobraid Árann / Tipperary “the well of/at the (river) Ára” (seanainm don abhainn a shníonn trí Bhaile Thiobraid Árann seans (féach Onomasticon DIAS s.n. ára) agus fuarán mar atá san ainm Ceathrú na bhFuarán / Carrownaworan ‘the quarter (land) of the springs, fountains’ (logainm.ie #45715) i gContae Shligigh.

Cé go bhfuil neart samplaí den mhír tiobra / tiobraid ‘well, spring, fountain, source’ le fáil go flúirseach in ainmneacha na mbailte fearainn, is díol suntais é gur annamh a fheictear cáilithe ag ainm pearsanta iad faoi mar atá Tiobra Fhachna / Tibberaghny ‘the well of Fachna (< Mid.Ir. Fachtna)’ (logainm.ie #26492) i gContae Chill Chainnigh. A mhalairt de scéal ar fad atá ann i gcás logainmneacha ina bhfuil an mhír Tobar ‘well, fountain, spring, source’ le fáil iontu, is iomaí sampla den struchtúr ‘tobar + ainm pearsanta’ atá le fáil fud fad na tíre mar atá Tobar Féilim / Toberphelim ‘Féilim’s well’ (logainm.ie #32934) i gContae an Longfoirt; Tobar Iarlatha / Toberjarleth ‘Iarlaith’s well’ (logainm.ie #21995) i gContae na Gaillimhe agus Tobar Ruairí / Toberrory ‘Ruairí’s well’ (logainm.ie #43913) i gContae Ros Comáin, gan tagairt ná trácht ar fhairsingeacht na mbailte fearainn nó na dtoibreacha den ainm Tobar Bhríde (tá Tobar Bríde, i.e. foirm chalctha den ghin. Bríde gan séimhiú le fáil chomh maith céanna) ‘St. Brigid’s well’ nó Tobar Phádraig / Toberpatrick (Tobar Pádraig chomh maith) ‘St. Patrick’s well’. Thabharfadh sé seo le fios gur mó i bhfad an úsáid a baineadh as tobar ná tiobra / tiobraid, ach is fiú a lua gur ann chomh maith do logainmneacha ina bhfuil tiobraid ina cháilitheoir ann féin; Achadh Tiobraide / Aughatubbrid or Chatsworth “field of (the) well, spring, fountain, source” (logainm.ie #26541) i gContae Chill Chainnigh; Baile na Tiobraide a bhí ina réamhtheachtaí do Ballintubbert (logainm.ie #28120) agus Springhill (‘Balletibred’ roimhe sin) (logainm.ie #28860) i gContae Laoise chomh maith le Ballintubbrid (logainm.ie #31887) i gContae Luimnigh. Ina dteannta sin tá Cill Tiobraide / Kiltubbrid ‘church of (the) spring, fountain’ (logainm.ie #40330; #40825) i gContae Mhuineacháin; Cluain Tiobraide / Clontubbrid ‘meadow, pasture of (the) spring, fountain’ i gContaetha Mhaigh Eo (logainm.ie #36824) agus Chill Chainnigh (logainm.ie #27473); Baile na dTiobrad / Ballintubbrid ‘the town(land) of the springs, fountains’ (logainm.ie #52227) i gContae Loch Garman; Lios na dTiobrad / Lisnatubbrid ‘the ringfort of the springs, fountains’ (logainm.ie #48375) i gContae Thiobraid Árann; Cill Tiobrad / Kiltubbrid ‘church of springs, fountains’ (logainm.ie #29335) i gContae Liatroma agus Cluain Tiobrad ‘meadow, pasture of springs, fountains’ a bhí ina réamhtheachtaí do Clontibret (logainm.ie #1979) i gContae Mhuineacháin, Cloontubbrid (logainm.ie #30033) i gContae Liatroma agus Cloontubbrid i gContaetha Mhaigh Eo (logainm.ie #35972) agus Chiarraí (logainm.ie #23901). Díol spéise a mhinice is a fheictear tiobraid i dteannta cluain ‘meadow, pasture’ agus cé nach léir baileach cén chúis atá leis seo, “meadow, pasture” nó a mhacasamhail de bhrí a thugtar go hiondúil (féach FGB, Dinneen cluain; DIL clúain), tugann Julius Pokorny (Indogermanisches etymologisches Wörterbuch, I 1959 p. 603) spléachadh ar bhunús Ind-Eorpaise an fhocail *klop-ni-, ón bhfréamh *klep- a chiallaíonn ‘feucht’ “damp” (cf. Pádraig Ó Cearbhaill, Logainmneacha na hÉireann III: Cluain i Logainmneacha Co. Thiobraid Árann, p. 19). Thabharfadh sé seo le fios gur thagair cluain d’fhéarach ‘fliuch’ i dtús aimsire, mar thoradh ar na fuaráin is dócha, cé gur le hais aibheacha is mó atá logainmneacha le cluain le fáil.

Murab ionann is tobar nó tiobraid, atá ina mhír choiteann ag tús logainmneacha (mar aicmitheoir) agus mar cháilitheoir chomh maith mar atá thuasluaite, is beag rian den bhfocal fuarán (< Sean-Ghaeilge úarán ‘spring, ‘a well spring or fountain’’) nó aon leagan malartach eile de atá le fáil ag tús ainmneacha bhailte fearainn na linne seo. I bhfianaise an méid seo, thuigfí don té a cheapfadh nach raibh an focal fuarán in úsáid sa Ghaeilge labhartha i gcoitinne ach i bhfírinne an scéil, tá sé réasúnta coitianta mar cháilitheoir in ainmneacha bhailte fearainn. Mar shampla tá Ceathrú na bhFuarán / Carrownaworan the quarter (land measure) of the springs’ i gContae Shligigh (logainm.ie #45715); Achadh an Fhuaráin / Aghanoran ‘the field of the spring’ (logainm.ie #33002) i gContae an Longfoirt; Carraig an Fhuaráin / Carrickanoran ‘the rock of the spring’ i gContaetha Chill Chainnigh (logainm.ie #27169) agus Mhuineacháin (logainm.ie #40895); Cnoc an Fhuaráin / Knockanoran ‘the hill of the spring’ i gContaetha Loch Garman (logainm.ie #54079), Laoise (logainm.ie # 27962) agus Chorcaí (logainm.ie #8924); chomh maith le Cúil an Fhuaráin / Coolanoran ‘the recess of the spring’ (logainm.ie #32158) i gContae Luimnigh. Ina dteannta sin, tá Baile an Fhuaráin ‘the town(land) of the spring’ ina réamhtheachtaí do Ballynoran, mar atá i gContaetha Thiobrad Árann (logainm.ie #47427) agus Chorcaí (logainm.ie #12063), chomh maith le Ballinoran (logainm.ie #31077) i gContae Luimnigh. Maidir le sanasaíocht an fhocail fuarán, a d’fhorbair as an bhfoirm Sean-Ghaeilge úarán (dil.ie s.v.), glactar leis i measc teangeolaithe go bhfuil gaol idir é agus úar ‘cold’ na Sean-Ghaeilge (féach J. Vendryes, Lexique Étymologique de l’Irlandais Ancien; T U,1978), agus is léir gurb í seo an bhrí a baineadh as nuair a rinneadh An Fuarán ‘the spring, ‘a spring well or fountain’ a aistriú mar ‘Coldewelle’ [Coldwells] i gContae Chill Dara chomh fada siar le 1243 (féach logainm.ie #25820).

Focal díorthaithe eile ón tSean-Ghaeilge úarán ‘spring, ‘a spring well or fountain’ is ea an leagan malartach órán (Ó Dónaill s.v. órán), mar atá le fáil i roinnt bheag logainmneacha i gCúige Chonnacht mar shampla Órán Beag / Oranbeg ‘spring, small’ (logainm.ie #18799), agus dar ndóigh Órán Mór / Oranmore ‘spring, big’ (logainm.ie #18476) i gContae na Gaillimhe. Cé go léirítear Órán Mór / Oranmore mar ‘Uarán Mór’ i bhfoinsí scríofa, leagtar béim ar na foirmeacha Gaeilge labhartha, a taifeadadh sna 1960idí, ar an túsghuta Ó /oː/ mar a bheadh /oːrɑːn moːr/, rud a cuireadh san áireamh i bhfoirmeacha oifigiúla Gaeilge na n-ainmneacha Órán Mór agus Órán Beag.

Is mar cháilitheoir atá órán ‘spring, fountain’ le fáil i líon beag bailte fearainn i gContae na Gaillimhe mar atá Barr na nÓrán / Barnanoraun ‘the (hill-)top of the springs” (logainm.ie #18055). Go deimhin, is cruinn beacht mar chur síos é ar an áit úd mar is léir ó léarscáil 6″ na Suirbhéireachta Ordanáis go n-ardaíonn roinnt sruthán sa bhaile fearainn seo. Tá an eilimint chéanna le fáil in dhá bhaile fearainn eile sa chontae chomh maith; Lisín an Óráin / Lisheenanoran ‘the (small) ringfort of the spring’ (logainm.ie #18424) gar do Chor an Dola agus Cnoc Óráin / Oranhill ‘hill of (the) spring’ (logainm.ie #18615) gar d’Órán Mór. Seans gur ag tagairt de ‘fuarán’ atá órán i ndornán logainmneacha eile agus é ina eilimint dheiridh ach i roinnt cásanna, d’fhéadfadh sé gur léargas é ar an ainm pearsanta den fhuaimniú céanna Órán (< Nua-Ghaeilge Mhoch: Odhrán) e.g. Cluain Óráin / Cloonoran ‘meadow, pasture of (the) spring; nó ‘Órán’s meadow, pasture’ (logainm.ie #20540) i gcontae na Gaillimhe (féach chomh maith Cluain Óráin Íochtarach / Castlebellew (logainm.ie #20538) agus Cluain Óráin Uachtarach / Cloonoranoughter (logainm.ie #20527); chomh maith le dhá bhaile fearainn den ainm Gorteenoran (logainm.ie #30371) agus Georgia nó Gorteenoran (logainm.ie #30390) i gContae Liatroma, a d’eascair ón mbun leagan Gaeilge Goirtín Óráin ‘(small) field of (the) spring; nó ‘Órán’s (small) field’.

I gcás Órán / Oran (logainm.ie # 2114) i gContae Ros Comáin, is beag amhras atá ann faoi bhunús an ainm i bhfianaise roinnt foinsí liteartha Gaeilge, san fhoirm shimpléacsúil ‘Uarán’ agus le cáilitheoirí araon mar atá ‘Fuaran Mhoighe h-Oi’ ‘Órán of Maigh nAí’ (Maigh nAí: seanainm éagtha don dúiche) agus ‘Uarán nGaraidh’ (et var.) a choinníonn an litriú coimeádach (f)uarán ‘spring, fountain’. Léiríonn an leagan béarlaithe ‘Oraneclabby’, a taifeadadh c.1660, leagan eile den logainm úd atá níos faide, is é sin Órán Uí Chlabaigh ‘Órán of Ó Clabaigh’ (< Uarán), agus ní trí thionóisc ná trí thaisme a tharla an ceangal seo leis an sloinne Ó Clabaigh. In 1556, maíodh gurb é ‘Giolla Colaim O Clapaicch [Giolla Cholaim Ó Clabaigh]’ a tháinig i gcomharbacht ar Naomh Pádraig in Órán (ARE V, p. 1542), agus céad bliain níos túisce in 1454, luadh ‘Cornelius Oclabaid [Conchúr? Ó Clabaigh]’ leis an bparóiste seo (‘perpetual vicar of St. Patrick's de Fuaian (rectius Fuaran)’) i.e. ‘St. Patrick’s de Fuaian [Fuaran]’ (Calendar of Papal Registers X, pp. 704-714). Chuir ‘Maurice Oclabaid [Muiris? Ó Clabaigh]’ i leith Ó Clabaigh gur tháinig sé ar ‘réiteach síomóntach’ ioncam eaglasta Óráin a roinnt le ‘Matthew Oclabaid [Matha Ó Clabaigh]’, a mhaígh go raibh éileamh dlisteanach aige féin. Seo againn triúr mar sin, den sloinne Ó Clabaigh dul i bpíobán a chéile maidir le luach an pharóiste agus ní haon comhtharlú é. Táscaire soiléir ar an dlúthbhaint a bhí ag an teaghlach áirithe seo leis an mbunú eaglasta in Órán atá sa chur síos a rinne P. W. Woulfe ar fheidhm mhuintir Uí Chlabaigh, sé sin ‘erenaghs [airchinnigh ‘stewards’] (Sloinnte Gaedheal is Gall). Ní mór cuimhneamh dar ndóigh, gur mór idir teaghlaigh cléireachais san eaglais Ghaelach sa tréimhse sin agus eaglais an lae inniu - ba mhinic an t-am sin, cúram an bhiocaire nó comharba ‘successor (of the founder)’ a fhágáil le hoidhreacht, ó athair go mac. Is cinnte mar sin nach bhfuil sa méid seo ach an chuid is lú den scéal agus go bhfuil neart eile i stair an logainm úd Oran agus sna leaganacha Gaeilge a tháinig roimhe!

(Conchubhar Ó Crualaoich & Aindí Mac Giolla Chomhghaill)

Toibreacha fíoruisce
Tobar na nGealt “the well of the mad persons”
(see logainm.ie #1414570)

Dáta: 20/07/2026

Tá an t-ádh linn in Éirinn gurb é a thuigimidne le ‘ganntanas uisce’ cosc ar phíobáin má bhíonn an aimsir róbhrothallach i lár mí Iúil. Ní mar sin do gach tír! Is le linn aimsir the is mó a chuimhnímid ar a thábhachtaí is atá an fíoruisce. Bíonn na húdaráis áitiúla – agus Uisce Éireann anois – ag cur poill tóraíochta chun tairbhe a bhaint as na foinsí flúirseacha uisce atá thíos fúinn ar feadh an ama: uisce faoi thalamh sa chiall is dearfaí. Ach tugann an nádúr an t-uisce aníos chomh maith, agus cuireann sé ar fáil go saoráideach é i dtoibreacha fíoruisce. Pé ar domhan de, tá an cine daonna ag tarraingt ar thoibreacha de shaghas amháin nó de shaghas eile leis na mílte bliain, agus ní haon iontas go bhfuil tagairtí flúirseacha do na foinsí tábhachtacha fíoruisce seo le fáil in ainmneacha na mbailte fearainn in Éirinn.

Caithfimid súil thapaidh an tseachtain seo ar na príomhthéarmaí éagsúla ar thoibreacha i logainmneacha. Tosnaímid le tiobra, atá gaolmhar le tobar féin (féach eDIL s.v. tipra; do luathstair an fhocail cf. Carey, Éigse 52 (2002) lch. 80). Is minic a bhíonn an bhfoirm infhillte tiobraid calctha i logainmneacha, faoi mar atá sa sampla is mó go mór le rá, Tiobraid Árann / Tipperary “the well of/at the (river) Ára”. (Féach An Ára / River Ara (#67249); cf. F.J. Byrne, Éigse 9 (1958) lch. 25). Téarma eile is ea fuarán “spring, fountain” (féach AFB s.v. fuarán, FGB s.v. uarán), mar shampla Ceathrú na bhFuarán / Carrownaworan “the quarter(land) of the springs, fountains” (logainm.ie #45715) i gContae Shligigh. D’fhorbair an fhoirm Nua-Ghaeilge fuarán as an bhfoirm Sean-Ghaeilge úarán (eDIL s.v.), le f- proistéiteach curtha leis. Mar a chífimid an tseachtain seo chugainn, d’fhorbair SG úarán go NG órán freisin i gcanúintí áirithe, foirm atá le fáil i ndornán beag logainmneacha i gCúige Chonnacht, m.sh. Órán / Oran “(the) spring, fountain” (logainm.ie #2114) i gContae Ros Comáin.

Dar ndóigh is é tobar féin is raidhsiúla go mór i logainmneacha (eDIL s.v. topar), mar a mbeifí ag súil leis. Ní fhéadfaí na samplaí go léir a lua ná baol air! Ach is cuma toibreacha nó fuaráin, is féidir glacadh leis den chuid is mó gur foinsí fíoruisce de shaghas éigin a thug ainm do na háiteanna seo go léir. Ní hannamh mar sin féin, áfach, a sholáthraíonn an logainm eolas eile mar gheall ar an uisce féin. Cuir i gcás Tobar an Iarainn / Toberanierin (logainm.ie #52786) (‘Tober in ernig’ 1581), gar do Cham Eolaing i gContae Loch Garman, láthair chatha cháiliúil a bhuaigh na hÉireannaigh Aontaithe i 1798. Tá brí an ainm Ghaeilge an-shoiléir ar fad .i. “the well of the iron” (logainm.ie #52786). Dá bhrí sin is díol suntais go gcuirtear síos ar an tobar seo mar Spa Well ar léarscáil 6″ na Suirbhéireachta Ordanáis (1ú eagrán), agus go deimhin mar Spa Well (Chalybeate) ar na heagráin níos déanaí. Is éard atá i gceist le Brl. chalybeate ná uisce mianraí a bhfuil salainn iarainn ann. Tháinig faisean i measc na n-uaisle le linn an 18ú haois cuairt a thabhairt ar a leithéid de spánna ar lorg leigheas as an uisce. B’fhéidir nach bhfuil muintir Thobar an Iarainn ag teacht i dtír ar an áis nádúrtha seo mar ba chóir dóibh, mar is iomaí spánna ard-nósacha eile .i. ‘Destination Spas’ atá tagtha ar an bhfód le déanaí in áiteanna nach bhfuil aon uiscí speisialta acu. Ar aon chuma, is léir ón logainm Gaeilge go raibh ainm in airde ar cháilíochtaí uisce Thobar an Iarainn i bhfad sular greanadh an Spa Well ar léarscáileanna an 19ú haois.

Tá an t-uisce iarainn go maith don sláinte, ar ndóigh, ach is minic a luann ainmneacha toibreacha leigheasanna ar leith freisin. (Le haghaidh plé domhain ar na leigheasanna agus na gnéithe osnádúrtha eile a bhaineann le toibreacha féach an tráchtas The holy wells of County Kilkenny (2018) leis an Dr. Pádraig Ó Dálaigh, iar-Ardoifigeach Logainmneacha ag an mBrainse seo.) Is léir, mar shampla, cén úsáid a bhaineadh muintir na háite anallód as an uisce a thug ainm don bhaile fearainn Tobar an Fhaithne / Toberanania “the well of (the cure for) the wart (i.e, warts)” (logainm.ie #45003) i gContae Shligigh. (Más ea, díol spéise gur thuig na cainteoirí dúchasacha deireanacha sa 19ú haois gur luibh éigin ab ea an faithne!) Is amhlaidh a rinneadh iniúchadh ar shampla uisce as Tobar na nGealt / Tobernagalt “the well of the mad people” (logainm.ie #1414570) ar an Screallach Bheag / Scrallaghbeg (#24607) sa ghleann mór le rá Gleann na nGealt / Glannagalt “the valley of the mad people” (logainm.ie #24603), sa chuid sin de Leithinis Chorca Dhuibhne nach bhfuil sa Ghaeltacht. I nóta a breacadh in Ainmleabhar na Suirbhéireachta Ordanáis (1841) deirtear gurbh éard a bhí anseo ‘a Spring … visited by the Mad people’, agus nach raibh an tobar féin suite ach céad mhéadar éigin ó áit darbh ainm ‘Ath na nGelth’ [Áth na nGealt “the ford of the mad people”]. Nuair a chuala lucht léirithe an chláir Cogar ar TG4 é seo, chuireadar sampla uisce as Tobar na nGealt faoi thástáil eolaíoch go bhfuarthas amach go raibh leibhéal litiaim thar an ngnáth ann. Míonra is ea litiam a úsáidtear mar chóir leighis le haghaidh neamhord déphólach agus an dúlagair. Bheadh sé spéisiúil a fháil amach an bhfuil na hairíonna céanna le brath ar aon cheann de na foinsí uisce timpeall sa ghleann eile darb ainm Gleann na nGealt / Glannagalt “the valley of the mad people” (logainm.ie #41350) i bparóiste Chill Bhairméidín i gContae Phort Láirge! Go deimhin, ba mhór an áis anailís cheart a bheith déanta ar na toibreacha go léir a bhfuil leigheasanna luaite leo sa bhéaloideas áitiúil, de réir an eolais atá le fáil i gcáipéisí na Suirbhéireachta Ordanáis sa 19ú haois nó i mBailiúchán na Scol go luath sa 20ú haois, agus i gcartlanna eile nach iad.

Pléifimid tuilleadh samplaí de na heilimintí tiobra/tiobraid, tobar, fuarán agus uarán an tseachtain seo chugainn.

(Conchubhar Ó Crualaoich & Aindí Mac Giolla Chomhghaill)

Tuilleadh tránna, béil tránna agus troideanna a mbíodh trácht orthu tráth.
Béal Trá/Beltra “mouth, approach of/to (the) strand”
(féach logainm.ie #134412)

Dáta: 13/07/2026

Ar aghaidh linn le bailte fearainn a bhfuil trá iontu. Sna samplaí a bhí againn an tseachtain seo caite is leis an alt a bhí an eilimint sin le fáil, m.sh. Baile na Trá “the town(land) of/at the strand, beach”. Díol spéise, áfach, go bhfuil an eilimint seo le fáil gan an t-alt ina lán ainmneacha bailte fearainn eile ar nós Cill Trá/Kiltra “church of/at (the) strand” (logainm.ie #53776) i gContae Loch Garman; Baile Trá/Baltray “town(land) of/at (the) strand” (logainm.ie #34085) i gContae Lú; agus Baile Chúl Trá/Ballycultra “town(land) of/at (the) back of (the) strand” (logainm.ie #66055; féach freisin placenamesni.org s.n. Ballycultra) i gContae an Dúin. Tá samplaí den chomhshuíomh dlúth Fionntrá “white-strand” le fáil i gContae Dhún na nGall (logainm.ie #14587) agus, ar ndóigh, i gContae Chiarraí (logainm.ie #1393750). Beidh cur amach ag a lán scoláirí Gaeilge ar an dara háit sin i gCorca Dhuibhne: ag barr na fionntrá céanna tá Ceann Trá “head of (the) strand”, a thug ainm do bhaile fearainn (#22797) agus do shráidbhaile (#22808). Ach thug lucht an Bhéarla ainm na trá ar an sráidbhaile, ag teacht salach ar fad ar an úsáid áitiúil, rud a d’fhág Ventry mar ainm oifigiúil ar Ceann Trá! Ní hé seo an t-aon sampla amháin dá leithéid ná baol air: cuir i gcás sa cheantar céanna an t-ainm Béarla Ballydavid tugtha leo ag an ngarda uisce (réamhtheachtaithe an gharda cósta) a d’aistrigh ó Bhaile Dháith go dtí an sráidbhaile Baile na nGall (#1165468). Cuireadh an scéal ina cheart faoi Mhír 33(2) de Acht na dTeangacha Oifigiúla 2003, ar ndóigh, agus níl d’ainmneacha oifigiúla ar na háiteanna Gaeltachta seo anois ach a gceartleaganacha Gaeilge.
Tá ainm in airde ag an trá úd i gContae Chiarraí gan dabht — is anseo a fearadh Cath Fionntrá san Fhiannaíocht. Ach bhí Fionntrá eile i gContae Shligigh, mar a tharlaíonn sé, a raibh an-chuid mórchathanna stairiúla luaite léi freisin. Tá Béal Trá “mouth, approach of/to (the) strand” suite ar bhóthar N59, tuairim is 10km slí siar ó Bhaile Easa Dara. Níor thógtha ar éinne a thabharfadh cuairt ar an áit iontas a dhéanamh faoi bhunús an logainm — trá níl le fáil sa chomharsanacht. Ach is amhlaidh a bhí an Béal Trá seo suite ag ceann trá darbh ainm Trá Eothaile, rud is deacair a fheiscint anois, ó tógadh díog trasna Cuan Bhaile Easa Dara ag deireadh an 19ú haois. Roimhe sin, áfach, bhí dhá fhearsaid mhóra (‘droim gainimh in uiscí taoide’ AFB nó “tidal ford” as Béarla) sa chuan, ceann acu a rith ó Bhaile an tSrutháin siar go Béal Trá ar a dtugtaí Fearsaid na Fionntrá “the tidal ford of the white strand”. Ba í seo an fhearsaid ba mhó i gContae Shligigh agus, is dócha, i gConnachta mar a ritheann. Tá an áit seo Fionntrá nó Trá Eothaile luaite leis an uafás cathanna agus sluaite sna foinsí stairiúla agus sna foinsí gineolaíochta agus litríochta chomh maith, m.sh. Cath Mhaigh Tuireadh, na scéalta Fiannaíochta, na Tréanna agus mar sin de. Ar na hainmneacha eile a bhí uirthi sa litríocht tá Ros Airgid “silver promontory” agus Trá na Mná Mairbhe “the strand of the dead woman”. Ba nós coitianta sa chultúr Gaelach, ar ndóigh, úsáid liteartha a bhaint as logainmneacha agus as malairtí logainmneacha mar mhaisiúchán. (Tuilleadh eolais ag Ó Crualaoich, Sligo Field Club Journal iml. 8.)
Tá dhá bhaile fearainn i gContae Mhaigh Eo darb ainm Béal Trá/Beltra freisin. Tá ceann amháin acu seo suite ar Chuan Chill Ala (logainm.ie #34575), ach is cosúil gur bruach locha atá faoi thagairt sa dara sampla, cois Loch Bhéal Trá/Beltra Lough (logainm.ie #114036). Pé scéal é, ní raibh an clú ná an cháil chéanna acu is a bhí ag Béal Trá Chontae Shligigh, cé nach bhfuil trá ar bith le sonrú san áit sin a thuilleadh.

(Conchubhar Ó Crualaoich & Aindí Mac Giolla Chomhghaill)

Tránna, aiteann agus aistriúcháin.
Baile na Trá/Ballytra “town(land) of/at the strand”
(féach logainm.ie #54187)

Dáta: 09/07/2026

Táimid anois sa mhí dheireanach de shamhradh na hÉireann, agus fonn ar a lán againn bualadh cois farraige. Dá bhrí sin is mithid cúpla ainm baile fearainn a phlé a dhéanann tagairt don trá. Díol spéise gur minicí baile “town(land)” ná aon eilimint aicmithe eile in éineacht le trá: tá Baile na Trá “the town(land) of/at the strand, beach” béarlaithe mar Ballynatra in ainm dhá bhaile fearainn i gContae Chorcaí (logainm.ie #8610; #9396), mar Ballintra [East, West] sa chontae céanna (logainm.ie #12402; #12403); mar Ballynatray [Demesne] i gContae Phort Láirge (logainm.ie #50671) agus mar Ballytra i gContae Loch Garman (logainm.ie #54187). Tá na bailte fearainn seo go léir suite ar chósta an Atlantaigh, seachas an sampla i gContae Phort Láirge atá cois taobh bhéal na hAbhann Duibhe. Dá mbeadh fonn ar dhuine snámh in uisce bog Mhuir Bhreatain ní fearr d’áit ná Baile na Trá gar do Ghuaire i gContae Loch Garman (logainm.ie #52979; #52752), ar a dtugtar Ballinatray as Béarla. Tá an baile fearainn mór sin roinnte ina dhá aonad riaracháin, mar atá Baile na Trá Íochtarach agus ~ Uachtarach [Ballinatray Lower, ~ Upper]. Ait le rá, tá Baile na Trá Uachtarach scoite amach ar fad ón bhfarraige, taobh thiar de Shéipéal na hAbhann; is í an trá atá i gceist ná trá mhór Bhaile na Cúirte, atá suite i mBaile na Trá Íochtarach de réir an tseanchórais riaracháin oifigiúil. (De réir an chórais chéanna, is i mBaile na Trá Íochtarach atá an chuid is mó de shráidbhaile Bhaile na Cúirte suite freisin, agus tá baile fearainn Bhaile na Cúirte féin ar an taobh thuaidh de Abhainn an Bharra.)
Agus féach gurb é an leagan Gaeilge den logainm is mó a tharraingeodh daoine i dtreo Baile na Trá (logainm.ie #55358), lastuaidh de Chuan an Bhriotáis i gContae Chill Mhantáin, chun na blaincéid a leathadh lá gréine — chuirfeadh an t-ainm Béarla Furzeditch .i. ‘Clais an Aitinn’ na fámairí ó dhoras! Ó thaobh an Bhéarla de, tá an baile fearainn Strandtown, ar thaobh Chontae an Dúin de Bhéal Feirste (logainm.ie #1413299; féach freisin placenamesni.org s.n. Strandtown), scoite ón gcósta anois faoi mar a chonaiceamar le Baile na Trá Uachtarach i gContae Loch Garman. Tá bunús Béarla le Strandfield lasmuigh de bhaile Loch Garman freisin — tabhair faoi deara go bhfuil an t-aistriúchán a mholtar sa chás sin, mar atá Gort na Trá “the field of the strand” (logainm.ie #54519), le fáil mar logainm dúchasach dar foirm bhéarlaithe Gortnatraw [North] (logainm.ie #15822) i gContae Dhún na nGall.

Bhí neart áiteanna in Éirinn do lucht bolg le gréin, is léir, agus is dócha go raibh fothain is foscadh ón teas le fáil freisin, in áiteanna amhail Doirín na Trá “the little (oak-)grove, wood of/at the strand” (#13373) lastoir den Scoil i gContae Chorcaí.

(Conchubhar Ó Crualaoich & Aindí Mac Giolla Chomhghaill)

Tuilleadh meascáin le John is Seán (Cuid II)
Johnstown as Béarla Baile Eoin, Baile Sheáin, Baile Sheoin, Baile Sheonac, Baile Sheonóid agus Baile an tSeánaigh

Dáta: 06/07/2026

Phléamar samplaí de Eoin, Seán agus Seon an tseachtain seo caite in ainmneacha bailte fearainn agus an nasc atá acu (cuid acu níos dírí ná a chéile) leis an ainm Brl. John. Leanfaimid ar aghaidh an tseachtain seo le roinnt foirmeacha díspeagtha de John sa Bhéarla agus a leaganach Gaeilge siúd.

Ar na foirmeacha díspeagtha seo tá Johnin, atá le fáil go soiléir in ainm Béarla an bhaile fearainn Johninstown (logainm.ie #25464) i gContae Chill Dara. (Fágfaimid ainm Gaeilge an bhaile fearainn i leataoibh go fóillín beag.) Is mar Seoinín a gaelaíodh Johnin de ghnáth, ach – murab ionann is Seán < AN Jehan – díol spéise nach raibh Seoinín ná Seon féin coitianta i measc na nGael dúchasach riamh. Ní hionann an cás do na Gaeil de bhunadh na Sean-Ghall (.i. na hAngla-Normannaigh ghaelaithe), áfach, a bhaineadh úsáid as idir Seon agus Seoinín sa Ghaeilge, mar is léir ó na ginealaigh a chuir an Dubhaltach Mac Fhirbhisigh i dtoll a chéile sa 17ú haois, mar shampla (féach Ó Muraíle (eag.) Leabhar Mór na nGenealach iml. 5, innéacs). Fágann sin go dtagann na hainmneacha pearsanta seo Seon agus Seoinín i gceist i logainmneacha sna ceantair úd inar lonnaigh na nAngla-Normannaigh, agus gur ghlac an Ghaeilge chucu féin tar éis cúpla glúin: ar na samplaí seo tá Baile Sheoin Rua “the town(land) of Seon Rua” (logainm.ie #26975) i gContae Chill Chainnigh (ní hí an aidiacht rua “reddish(-haired)” atá anseo ach leagan Gaeilge áitiúil den sloinne Angla-Normannach Ruth: féach ‘Johnroothston’ (1613) agus ainm Béarla an bhaile fearainn féin .i. Ruthstown); agus Fearann Seoin / Farranshone “the land of Seon” (logainm.ie #30471; #30587) i gContae Luimnigh. Bhreac taighdeoirí na chéad Suirbhéireachta Ordanáis an fhoirm Ghaeilge áitiúil ‘Baile seón’ sa bhaile fearainn Baile Sheoin / Johnstown (logainm.ie #33579) i gContae Lú, agus is léir ón bhfianaise stairiúil gur Baile Sheoin a bhí ar Johnstown (#52633) gar do Bhun Clóidí i gContae Loch Garman freisin (féach Logainmneacha na hÉireann IV, lch. 1078).

Tá an fhoirm dhíspeagtha Seoinín (< Brl. Johnin) le fáil sa logainm Baile Mhic Sheoinín “the town(land) of the son of Seoinín”, a béarlaíodh mar Ballymacshoneen i gContaetha Loch Garman (logainm.ie #54110) agus Chorcaí (logainm.ie #8939); agus sa logainm Baile Sheoinín “the town(land) of Seoinín” féin, a béarlaíodh mar Ballyshoneen i gContaetha Chorcaí (logainm.ie #9206; #9436), Luimnigh (logainm.ie #32413) agus Phort Láirge (logainm.ie #50402), agus thairis sin mar Ballyjennings i gContae Mhaigh Eo (logainm.ie #35038). Tá Seoinín le fáil freisin sna logainmneacha Cloch Mhic Sheoinín / Clonmacshane “the stone (structure) of the son of Seoinín” (logainm.ie #3534) i gContae Cheatharlach; Gráig Sheoinín / Graigueshoneen “the hamlet of Seoinín” (logainm.ie #49783) agus Fearann tSeoinín / Farranshoneen “the land of Seoinín” (logainm.ie #50301) i gContae Phort Láirge; chomh maith le Leacain tSeoinín / Lackenshoneen “the hillside of Seoinín” (logainm.ie #9357) i gContae Chorcaí.

Ar ndóigh, is focal maslach é ‘Seoinín’ sa Ghaeilge – agus Shoneen i mBéarla na hÉireann – sa lá atá inniu ann (féach ‘duine a bhfuil luí aige le nósanna Shasana’ FGB s.v.; cf. “a shoneen, a jackeen or johnnie, an aper of foreign ways…” Foclóir an Duinnínigh s.v. Seoinín). Cruthúnas breise atá san úsáid tharcaisniúil seo, ní foláir, nach raibh Seoinín coitianta riamh i measc na nGael dúchasach.

Tá leagan díspeagtha eile le fáil sa logainm Béarla Jonastown (logainm.ie #54013) i ndeisceart Chontae Loch Garman: cuireann na foirmeacha luatha ‘Ionokeston’ (1540), ‘Jonickstown’ (1577), ‘Johnnockstown’ (1622), srl., an bunainm Johnock+’s+-town in iúl. Is cosúil go raibh an t-ainm seo Johnock an-choitianta in Éirinn agus tá na leaganacha gaelaithe Seonac, Seonag le fáil i roinnt mhaith logainmneacha. Cuir i gcás Baile Sheoinic Bháin / Ballyshonickbane “the town(land) of white(-haired) Seonac” (logainm.ie #32243) i gContae Luimnigh; Fearann Mhic Sheoinic / Farran “the land of the son of Seoineac” (logainm.ie #8891) i gContae Chorcaí (malairt foirme de Seonac le -n- caol atá ansin); Baile Mhic Sheonaic “the town(land) of the son of Seonac” (logainm.ie #50160) i gContae Phort Láirge (gan aon ghaol le hainm Béarla na háite .i. Sappertown: ‘Sappertown alias BallimcShonick’ 1735); Baile Sheonaic / Ballyshonock “the town(land) of Seonac” (logainm.ie #49829; #52627) i gContaetha Phort Láirge agus Loch Garman; agus faightear Baile Sheonac – gan aon infhilleadh ar an ainm pearsanta sa tuiseal ginideach – béarlaithe mar Ballyshonock (logainm.ie #12793) agus Ballyhonock (logainm.ie #13666) i gContae Chorcaí.

Díol spéise an logainm Johnstown (logainm.ie #55501) gar don Inbhear Mór i gContae Chill Mhantáin, mar ní béarlú é sin ar *Baile Sheáin ná ar *Baile Sheoin, ach ar Baile Sheonac! Sa chás sin, léiríonn an fhianaise luath gur thuig lucht an Bhéarla an bhaint a bhí ag an ainm Gaeilge Seonac (‘Bally[s]onicke’ (1620), ‘Ballyshanoge’ (1715)) leis an ainm Béarla John (‘Johnstown’ (1668, 1724, srl.)). Arís, tá na logainmneacha seo a luann Seonac le fáil sna ceantair úd ar lonnaigh na hAngla-Normannaigh iontu agus a raibh an Ghaeilge mar theanga pobail iontu ina dhiaidh sin. Bheadh fonn ar dhuine a thuiscint as sin nár éirigh Seonac seo coitianta i measc na nGael dúchasach, ach oiread le Seoinín, ach is amhlaidh atá roinnt samplaí le fáil i nginealaigh na nGael féin. Más ea, dhealródh sé nach raibh an t-ainm pearsanta Seonac teoranta do na Sean-Ghaill, murab ionann is Seoinín.

Tá súil againn gur mhínigh an t-eolas thuas an chúis go bhfreagraíonn Brl. John i logainmneacha na hÉireann don éagsúlacht ainmneacha seo Eoin, Seán, Seon, Seoinín agus Seonac, ainmneacha atá neamhspleách ar a chéile gan a bheith go hiomlán neamhghaolmhar. Is féidir linn, mar sin, ár n-aird a dhíriú anois ar fhothacar suimiúil logainmneacha a bhfuil an eilimint John(’s)- le fáil sna leaganacha Béarla ach nach bhfuil baint dá laghad acu le haon cheann de na hainmneacha Gaeilge a luamar cheana, mar atá Johnstown i bparóiste Chill Mhichíl i gContae Chorcaí, Saint Johnstown i gContae Thiobraid Árann agus Johnstown lámh le Ceanannas i gContae na Mí.

Is de bharr míthuiscint ar an logainm Gaeilge Cill Sheanaigh (< Cill tSeanaigh) “the church of Seanach” (logainm.ie #9793), de réir gach dealraimh, a tháinig an leagan Béarla Johnstown chun cinn sa sampla úd as Contae Chorcaí. In ainneoin gurbh ann do roinnt cléireach darbh ainm Seanach anallód, ceann acu ab éarlamh don eaglais seo mar is léir, is cosúil gur tuigeadh go raibh baint éigin ag an ainm le Brl. John. Agus ní ainm pearsanta (eaglasta ná tuata) atá sa logainm Saint Johnstown (logainm.ie #47647) i gContae Thiobraid Árann, ach sloinne — is éard atá i gceist leis an leagan Gaeilge Baile an tSeánaigh (‘Ballentane’ 1601, ‘Baile an t-seána’ 1840) ná “the town(land) of An Seánach”, mar a gciallaíonn An Seánach “the person surnamed Saint John”. Luaitear an sloinne sin féin i dtagairtí luatha don bhaile fearainn, m.sh. ‘John de Sancto Johanne of Scadaneston’ (thugtaí *Scaddanstown ar an áit sa Bhéarla freisin).

Ní raibh d’ainm ag lucht Gaeilge na háite ar Johnstown (#38191) gar do Cheanannas i gContae na Mí sa bhliain 1836 ach ‘Baile sheonoid’ [Baile Sheonóid]. Gaelú é Seonó(i)d ar an ainm Meán-Bhéarla Jonot — leagan eile fós de John! Is é Janet an fhoirm is mó a úsáidtear inniu, mar shloinne agus mar ainm pearsanta mná (cf. P. Hanks, R. Coates, P. McClure: Oxford Dictionary of Family Names in Britain and Ireland). Ach sa chás seo freisin, is léir gur thuig lucht an Bhéarla go raibh Jonot gaolmhar le John: is mar Johnstown, et var., amháin a thagraítear don áit san fhianaise tríd síos. Níl d’fhianaise ar an mbunfhoirm *Jonotstown ach an leagan áitiúil Gaeilge a breacadh síos i 1836. Is fiú a lua gurb é a mhalairt atá fíor faoi Johninstown (logainm.ie #25464) i gContae Chill Dara, a luamar thuas. Sa chás sin, cuireann formhór glan na fianaise, chomh maith le leagan an lae inniu, an t-ainm Brl. Johnin in iúl, cé gurb é ‘Johnston’ (1540) an tagairt is sine dá dtagann anuas, rud a chuireann Brl. John in iúl gan amhras. Dá bhrí sin, ó tharla go raibh Johninstown seanbhunaithe i saol an Bhéarla ó thús an 17ú haois i leith (cf. ‘Jeninstown’ (1621)), díol mór spéise gur thug Gaeilgeoir áitiúil ‘baile sheoin’ [Baile Sheoin] mar ainm Gaeilge ar an áit sa bhliain 1837, os coinne *Baile Sheoinín a mbeifí ag súil leis. Mar bharr ar an suntas, féach go bhfuil tacaíocht don leagan eisceachtúil seo le fáil san aon tagairt amháin sa taifead stairiúil a léiríonn ainm Gaeilge na háite, mar atá ‘Ballyshean’ (1563).

Ní bheidh sé d’aga againn, ámh, aon trácht a dhéanamh ar na hainmneacha eile úd a bhfuil gaol de shaghas éigin acu le Brl. John (amhail Jack, Jackett, Jackson, Jackman…), agus beidh orainn Baile Suingean / Saint Johnstown (logainm.ie #1416625) i gContae Dhún na nGall a fhágaint go dtí lá eile.

(Conchubhar Ó Crualaoich & Aindí Mac Giolla Chomhghaill)

Logainmneacha agus tuilte: foláireamh do lucht pleanála, deis do lucht athfhliuchta! (Cuid I)
Cluain idir Dhá Lá/ Clonederalaw
“the pasture, (wet) meadow between two marshes”
(logainm.ie #6909)

Dáta: 01/07/2026

Beidh ceardlann spéisiúil dar teideal ‘Logainmneacha agus an Éiceolaíocht sa Chomhthéacs Eorpach’ ar siúl in Fiontar & Scoil na Gaeilge, DCU Déardaoin 23 Iúil. Beidh an cheardlann ar siúl agus Éire ag cur tús lena tréimhse i mbun Uachtarántacht Chomhairle an Aontais Eorpaigh (1 Iúil go dtí 31 Nollaig, 2026). I measc an ábhair a phléifear ann beidh logainmneacha a thagraíonn d’éiceachórais atá imithe i léig, nó atá tar éis athrú, amhail coillte, portaigh, srl.; an ról atá ag oidhreacht na teanga agus na logainmneacha i gcomhthéacs an athraithe aeráide; fianaise sna logainmneacha ar an athrú aeráide nó athruithe in úsáid na talún; fianaise ar dháiliúcháin stairiúil ainmhithe agus plandaí; tagairtí d’fhoirmithe ithreach agus don gheolaíocht agus ar na bealaí ar féidir an fhianaise sin a úsáid i gcomhthéacsanna atá ábhartha sa lá atá inniu ann, m.sh. ardú feasachta faoi chúrsaí éiceolaíochta, athbhunú speicis, athdhúlrú, cosaint ar thuilte agus athfhliuchadh, srl.

Maidir leis an dá théama deireanach sin .i. cosaint ar thuilte agus athfhliuchadh, is cinnte gur féidir leas a bhaint as an bhfianaise atá sna logainmneacha nuair atáthar ag iarraidh fáil amach an bhfuil ceantar ar leith feiliúnach don athfhliuchadh nó nach bhfuil. Anuas air sin, bíonn leideanna sna logainmneacha don duine a bheadh ag iarraidh a fháil amach an bhfuil baol tuilte ann in áit ar leith. Tá sé seo fíor fud fad na hEorpa, go háirithe sna háiteanna sin ina bhfuil an teanga chéanna á labhairt ar feadh na gcéadta bliain. Fágann an leanúnachas teanga sin gur minic go dtugann logainmneacha léiriú ar an gcineál topagrafaíochta a bhí ann sular cuireadh oibreacha draenála ar bun idir an 18ú haois agus an 20ú haois. Dá bharr sin, mar shampla, bheadh sé ríshoiléir dóibh siúd a labhraíonn canúintí deisceartacha na Gearmáinise an chúis go mbeadh tuilte luaite le háiteanna amhail Murnau, Landau agus Mainau nuair a chloiseann siad na logainmneacha sin i dtuairiscí nuachta. Ciallaíonn an eilimint deiridh sna logainmneacha sin Au ‘tuilemhá’ agus ‘móinéar’ i gcanúintí an deiscirt. Cé go mbíonn ithir thorthúil ar thuilemhánna, is minic nach féidir brath orthu don churaíocht toisc an baol tuile a bhíonn ann. Dá dheasca sin, ba mhinic gur mar fhéarach nó mar mhóinéar a d’úsáidtí iad sa tréimhse luath, seachas talamh curaíochta. I mí Lúnasa 2025, mar shampla, bhí drochthuilte in Reichenau, oileán i Loch Konstanz (Bodensee) (féach: thw.de BW), áit ar dócha gur scríobhadh an dán Sean-Ghaeilge Mise agus Pangur Bán. Ach b’fhéidir nach mbeifí ag súil lena mhalairt, i bhfianaise brí an logainm Reichenau féin, mar atá “(the) noble (rich) flood-plain” (‘Richen Owe’, 1270; féach: Reichenau: Ortslexicon)! Ar an dul céanna leis sin, níor cheart go mbeadh aon iontas ar lucht labhartha an Bhéarla ar chloisteáil dóibh scéalta faoi na tuilte a bhí ann in áit darb ainm Titchmarsh Shasana i Mí Eanáir 2024 (féach: Titchmarsh flooding), ós rud gur talamh fhliuch a bhíonn i gceist le marsh ar ndóigh. Is léir mar sin, go mba chóir don lucht pleanála sna tíortha sin a bhfuil an Béarla mar phríomhtheanga iontu a bheith airdeallach nuair atáthar ag cur isteach ar chead pleanála in áiteanna ina bhfuil marsh mar chuid den ainm. Ar an ábhar sin, ní haon díol iontais é gur tharla drochthuilte i roinnt eastát sna bailte fearainn Na Méirsí Íochtaracha / Marshes Lower (logainm.ie #33954) agus An Méirse Theas / Marsh South (logainm.ie #33953) i nDún Dealgan in 2026 (féach: dundalkleader.com). Tá an chuma ar an scéal gur tógadh formhór na dtithe sna bailte fearainn sin ar shil-leagan muirí, idir sil-leagan inbhearach agus gaineamh muirí. Dála an scéil, tagann an leagan áitiúil Gaeilge den ainm ‘méirsi’ [Na Méirsí] (1836) ón bhfocal Meán-Bhéarla mersche “marsh” (féach: A Concise Dictionary of Middle English); díol spéise gur mhínigh Seán Ó Donnabháin é mar ‘méirsi, a name given to pasture land on which the tide comes in’ (Ainmleabhar Paróiste na Suirbhéireachta Ordanáis). Ar an drochuair, léiríonn tuilte na bliana 2026 go raibh an míniú seo róchruinn.

Bíonn teangacha ag athrú i gcaitheamh an ama, mar is eol dúinn. De thoradh air sin, fiú in áiteanna ina bhfuil cúrsaí teanga réasúnta sochar ar feadh na nglúinte fada, is féidir go mbíonn brí bheacht na bhfocal a thagraíonn do thalamh bogaigh agus tuilemhánna a bheith ligthe i ndearmad ag cainteoirí dúchais. Tá an méid seo fíor i Sasana, mar shampla, áit a bhfuil an Béarla á labhairt le míle bliain anuas (taobh amuigh de Chorn na Breataine). In ainneoin an leanúnachais sin, áfach, is minic nach féidir logainmneacha a thuiscint gan taighde cuimsitheach a dhéanamh. Sa mhullach air sin, sna tíortha úd ina bhfuil mórathrú teanga tar éis tarlú ar na saolta deireanacha, bíonn sé níos deacra fós an t-eolas atá sna logainmneacha a nochtadh. Tá sé seo fíor, ní hamháin sna tíortha sin san Eoraip inar tharla mórghluaiseachtaí pobal, go háirithe tar éis an Dara Cogadh Domhanda, ach sna tíortha Ceilteacha freisin, ina bhfuair an Béarla (agus an Fhraincis, i gcás na Briotáine) an lámh in uachtar ar na teangacha dúchais le dhá chéad bliain anuas. Níl sna cuid is mó de na leaganacha béarlaithe d’ainmneacha bailte fearainn na hÉireann, a bhfuil c. 60,000 acu ann agus a dtagann a bhformhór glan ón nGaeilge, ach iarracht ar chruth an Bhéarla a chur ar fhoghraíocht na mbunainmneacha Gaeilge. Fágann sin nach bhfuil eolas ar bith le fáscadh astu mar logainmneacha ‘Béarla’. Mar shampla, níl aon bhrí le Clonderalaw (logainm.ie #6909), mar a thugtar ar bhaile fearainn i gContae an Chláir as Béarla, ach cuireann an leagan bunaidh Cluain idir Dhá Lá brí agus beocht ann: “the pasture, (wet) meadow between two marshes” atá i gceist, ina dtagann lá ó loth (var. lath) na Meán-Ghaeilge (féach dil.ie s.v. loth “mud, mire; quagmire, marsh”). Is iad an dá riasc atá i gceist na paistí de shil-leagan muirí ar theorainneacha thoir agus thiar an bhaile fearainn. Díol suntais is ea gur marcáladh iad mar Liable to Floods ar léarscáileanna 6ʺ de chuid na Suirbhéireachta Ordanáis (SO) (1ú eagrán). Is ann do na mílte cás eile, ar ndóigh, ina gceileann an litriú béarlaithe bunbhrí an logainm Ghaeilge.

Léiríonn an méid sin thuas an géarghá atá ann go ndéanfaí taighde ar logainmneacha na hÉireann, idir ainmneacha bailte fearainn agus ainmneacha eile de bhunadh na Gaeilge. Is fíor é seo i gcomhthéacs chúrsaí staire, ginealas, cultúr agus teangeolaíochta, ach tá tábhacht ag baint leis ó thaobh na héiceolaíochta chomh maith céanna. Tá suntas ar leith ag baint le téama na héiceolaíochta i logainmneacha na hÉireann mar gheall ar phatrún lonnaíochta a bheith sa tír atá thar a bheith scaipthe. Fágann sé seo go bhfuil líon ollmhór d’ainmneacha bailte fearainn (an bunaonad riaracháin in Éirinn) a thagraíonn do ghnéithe topagrafaíochta seachas do lonnaíochtaí an duine (sráidbhailte, bailte), mar a bhíonn i gcuid mhaith tíortha eile san Eoraip. Tagraíonn an-chuid de na logainmneacha sin in Éirinn do chineálacha éagsúla de bhogaigh.

  • boglach / bogach “a place abounding in soft boggy ground”; bogán “soft ground”
  • caochán “marsh rill; boghole”; caorán “moor”; caoth “boghole, swamp-hole”; corcach “marsh”;  criathrach “(pitted) bog”; curchas “reedy marsh; riverside meadow”; currach “wet bog, marsh”
  • eanach “marsh, swamp, fen”
  • feadán “watercourse; gully”; féith “swamp, marsh”
  • gaoth “stream; estuary”; gaothlach “marsh, swamp”; greallach “mire, puddly ground”
  • inis (var. inse) “island; holm, water-meadow”
  • lá “quagmire, marsh”; léana “low-lying grassy place, water-meadow”; loch “lake, sea-inlet”; luachair “rushes; rushland, rushy place”
  • móin “peat bog, bogland (not always peat bog)”; moing “over-grown swamp, mossy fen”; mongán “overgrown swamp, overgrown stream”
  • portach “peat-bog (literally: ‘place of embankments’)”
  • riasc “marsh, bogland, moor”
  • seascann “sedgy bog, marsh”; slapa (slaba) “slob, mud, ooze”; slaprach “wet, soggy, land”
  • tonnach “quaking bog, quagmire”; agus turlach “winter lake; mere; marsh”

Tá cuid acu seo thar a bheith coitianta in ainmneacha bailte fearainn in Éirinn, amhail móin “peat bog; bogland (not always peat bog)”, fiú in áiteanna a mheastar iad a bheith go maith ó thaobh na talmhaíochta de sa lá atá inniu ann. Sna cásanna sin, caithfidh sé go dtugann na heilimintí sin léargas ar an tírdhreach mar a bhí sí sular cuireadh oibreacha draenála agus ‘feabhsúcháin’ eile nach iad i gcrích; is iarsma iad de thírdhreach atá imithe. Anuas air sin, is ann do roinnt logainmneacha nach bhfuil tagairt díreach iontu do thalamh bogaigh ach a bhfuil a leithéid le tuiscint uathu go hindíreach. Ní talamh bogaigh atá i gceist go díreach leis an bhfocal imleach (eDIL s.v. imlech), cuir i gcás, focal atá réasúnta coitianta i logainmneacha na hÉireann, ach do thalamh atá ar imeall locha nó réisc. Ar aon dul leis sin, cé gur “boley, seasonal pasture; milking-place in summer pasturage; yard, enclosure” an bhrí atá leis an eilimint choitianta buaile seachas ‘talamh bhogaigh’ per se (eDIL s.v. búaile; FGB s.v. buaile), is éard a chuireann buailteachas “seasonal pasturing” féin in iúl ná talamh nach bhfuil feiliúnach chun eallaí a chothú an bhliain ar fad. Is é sin, ní bhogtar na heallaí anseo chun féarach ach amháin san am sin den bhliain a n-éiríonn an talamh tirim a dhóthain le bheith ag innilt ann. Tugann sé sin léargas dúinn ar an gcúis a bheadh ann le logainmneacha amhail Baile na Buaile / Ballinaboola “the town(land) of the boley, summer pasture” (logainm.ie #53514) i gContae Loch Garman agus Baile na Buaile / Ballynaboola (logainm.ie #50334) i gContae Phort Láirge. Bíonn an talamh faoi thuile go minic sa dá bhaile fearainn seo, agus is léir an chúis ach súil a chaitheamh ar léarscáileanna ithreach. I mBaile na Buaile, atá suite idir Ros Mhic Thriúin agus baile Loch Gorman ar an taobh ó dheas de bhóthar an N25, tá stráicí móra d’ithir thuiltrí (tuilemhá) agus ithir lochach. Is minic a bhíonn an talamh anseo fágtha faoi uisce ar feadh na míonna má bhíonn báisteach an-throm ann, mar is amhlaidh a tharla le linn an gheimhridh/earraigh i 2025/2026. Is léir nach bhféadfaí a leithéid de thalamh a úsáid mar fhéarach, an nós a thug an t-ainm buaile “summer pasture” don áit, ach amháin tar éis triomach réasúnta fada.

image

(Léarscáil fo-ithreach de Bhaile na Buaile, Contae Loch Garman. Ithir lochach marcáilte le +: https://gis.epa.ie/EPAMaps/)

I gcás Bhaile na Buaile i gContae Phort Láirge, atá suite idir an chathair agus an Pasáiste, níl aon ithir lochach léirithe ar na léarscáileanna céanna. Ach is ann do stráice mór d’ithir thuiltrí (tuilemhá), agus bíonn tuilte ar an stráice sin ar bhonn bliantúil go dtí an lá atá inniu ann. Ar ndóigh, i roinnt mhaith bailte fearainn a bhfuil an focal buaile iontu is cinnte nach mbíonn ach paistí beaga a bhíonn fliuch ar feadh tréimhsí fada nó a bhfuil baol tuilte iontu. Léiríonn an dá shampla thuas, áfach, gurbh fhiú go mór a bheith cairéiseach nuair a bhíonn cead pleanála á lorg i mbailte fearainn a bhfuil buaile san ainm acu.

image

(Learscáil fo-ithreach de Baile na Buaile, Contae Phort Láirge. Ithir thuiltrí marcáilte le +: https://gis.epa.ie/EPAMaps/)

Eilimint atá an-choitianta i logainmneacha na hÉireann agus a thagraíonn do thalamh bogaigh, más go hindíreach é, is ea cluain. Faightear an focal sin i mbreis agus 1,500 ainm baile fearainn. Is minic é mínithe mar “pasture, meadow; glade”, ach rinne an teangeolaí Julius Pokorny an focal a rianú siar go dtí *klop-ni- na hInd-Eorpaise, ón bhfréamh *klep- ‘feucht’ “fliuch” (Indogermanisches etymologisches Woerterbuch, p.603). Léirigh an Dr. Pádraig Ó Cearbhaill, Iar-Phríomhoifigeach Logainmneacha sa Bhrainse Logainmneacha, go bhfuil formhór na mbailte fearainn i gContae Thiobraid Árann a bhfuil cluain mar eilimint ina n-ainmneacha suite in aice le haibhneacha agus srutháin; go bhfuil níos mó na a leath díobhsan a bhfuil portach nó bogach iontu; agus go bhfuil cuid mhaith eile atá in aice portaigh (Logainmneacha na hÉireann III: Cluain i logainmneacha Co. Thiobraid Árann, lgh. 17–19). Go deimhin, níl ach dornán beag de na cluain-áiteanna seo nach bhfuil ceann ar bith de na gnéithe seo le fáil iontu. B’fhéidir go dtugann an méid sin le fios gur fhorbair an bhrí a bhí le cluain ón mbunbhrí “wet meadow” go dtí “meadow” i gcaitheamh an ama. Rianaíonn Ó Cearbhaill na cuntais seo a leanas ag scoláirí eile ar cluain freisin: ‘associated with those parts of Ireland where patches of dry ground alternate with bogs’; ‘a fertile clearing surrounded by an expanse of bog’; ‘a fertile clearing surrounded by an expanse of bog’; ‘a fertile piece of land, or a green arable spot, surrounded or nearly surrounded by bog or marsh on one side, and water on the other’ (féach ibid., 17). Pé scéal é, ós rud é gur minic a fhaightear cluain in aice le huisce nó talamh bogaigh, ní chuirfeadh sé iontas ar bith ar éinne go mbíonn an-chuid de na háiteanna sin i mbaol tuilte. Dá réir sin, tugaimid faoi deara go bhfuil dhá áit ar leith in Cluain idir Dhá Lá / Clonerdalaw “(the) pasture, (wet) meadow between two marshes” thuasluaite i gContae an Chláir atá léirithe Liable to Floods SO 6ʺ. Sa mhullach air sin, tá ceantar mór atá marcáilte Liable to Floods SO 25ʺ in aice leis an láthair eaglasta mór le rá úd Cluain Mhic Nóis / Clonmacnoise (< Cluain Maccu Nóis “(the) pasture, (wet) meadow of (the tribe, kindred of Maccu Nóis)” (logainm.ie #41215). Tharla go leor tuilte i gcaitheamh na mblianta in áit cháiliúil eile, Cluain Meala / Clonmel “(the) pasture (wet) meadow, of honey” (logainm.ie # 67189) i gContae Thiobraid Árann. Díol mór suntais go marcáiltear Liable to Floods SO 25ʺ ar stráice talún i mBaile Ghearóid (“the town(land) of Gearóid” (logainm.ie #41648)), atá in aice le baile fearainn eile den ainm céanna Cluain Meala / Clonmel (logainm.ie #41657) i gContae Uíbh Fhailí. Tá baile fearainn eile fós darb ainm Cluain Bolg / Clonbolloge “(the) pasture, (wet) meadow of the Boilg; (the) pasture, (wet) meadow of gaps, of bumps”, in aice leis an stráice talún céanna sin, agus ar léarscáileanna fo-ithreach den cheantar léirítear go bhfuil ithir thuiltrí, .i. tuilemhá, i gCluain Bolg agus i gCluain Meala (féach: EPAMaps thíos).

image

(Léarscáil fo-ithreach de Cluain Meala, Baile Ghearóid agus Cluain Bolg Contae Uíbh Fhailí. Ithir thuiltrí marcáilte le +: https://gis.epa.ie/EPAMaps/)

Timpeall na bliana 2005, tógadh eastát tithíochta ar an tuilemhá seo darbh ainm Figile Manor, ag tagairt do Abhainn Fhiodh Gaibhle / Figile River (logainm.ie #116294) atá díreach in aice leis an bhforbairt. Is ábhar faoisimh é go bhfuil aitheantas tugtha don bhaol tuile sa chás áirithe seo, sa mhéid is gur léirigh measúnú riosca a rinneadh le deireanas gur dócha gurb iad na spásanna glasa san eastát atá i mbaol tuile, seachas na tithe féin (Strategic Flood Risk Assessment: Co. Offaly) – ach is maith an scéalaí an aimsir! Bíodh sin ar fad mar atá, is léir nár mheas lucht pleanála gur ábhar imní a bhí sna logainmneacha Cluain Bolg ná Cluain Meala, ná an suíomh cois abhann a thug ainm do Figile Manor fiche bliain ó shin. Go deimhin, má dhéantar cuardach sciobtha ar an idirlíon is féidir teacht ar na scórtha samplaí de thuilte a tharla i mbailte fearainn a bhfuil na heilimintí thuasluaite ina gcuid ainmneacha. Thabharfadh sé seo le fios go bhfuil neamhaird á dhéanamh ag lucht pleanála ar fhianaise fhíorthábhachtach nuair nach gcuireann siad logainmneacha san áireamh go córasach agus iarratais ar chead pleanála á meas. Seo a leanas roinnt samplaí a thugann léiriú air seo.

  • An tEanach / Annagh/ “the marsh” (Contae Mhaigh Eo)
  • 2021 ‘Flooding at Annagh, Castlebar’ (The Connaught Telegraph)
  • Baile Bogáin / Ballyboggan “town(land) of (the) boggy ground” (Contae Bhaile Átha Cliath)
  • 2025 ‘A number of three recent past flood events occurred within or around the Masterplan boundary’ (Baile Bogáin Masterplan Strategic Flood Risk Assessment)
  • Corcaigh / Cork “marsh” (Contae Chorcaí)
  • 2026 ‘There were some 292 floods reported over the period 1841-1988’ (AI)
  • Corcach / Corkagh “marsh” (Contae Bhaile Átha Cliath)
  • (2020) Council Minutes: ‘To ask the Chief Executive if the cause of the flooding that occurred near the Duck Ponds in Corkagh Park two weeks ago not dissipating quickly has been established and might same happen again?’ (Meetings: Southdublin.ie)
  • Cluain Lára / Clonlara “(the) pasture, (wet) meadow of (the) mare” (Contae an Chláir)
  • (2020) ‘Residents of Springfield, Clonlara … were moved from their homes and around 7,000 sandbags and pumping stations were delivered to ten houses in the village.’ (Irish Times)
  • An Currach / Curragh “the wet bog, marsh” (Contae Chill Dara)
  • (2018) ‘Roads through parts of the Curragh are also under water. ’ (kildarenow.com)
  • An Ghreallach / Grallagh “the mire; puddly ground” (Contae Loch Garman)
  • (2015) ‘Beef farmer … who lives in Grallagh, Co Wexford, said: ‘The farm and the roads around it are completely flooded.’ (Irish Farmers Journal)
  • An Seisceann / Seskin ‘the sedgy bog, marsh, swamp’ (Contae Chill Chainnigh)
  • (2012) ‘Money for flood relief … at the Seskin Bridge in Lisdowney is included in the latest round of funding ...’ (kilkennypeople.ie)
  • An Turlach / Turlough “the winter lake” (Contae Mhaigh Eo)
  • ‘The extensive, recurring groundwater floods that originate at turloughs also represent the primary form of groundwater flooding found in Ireland (Journal of Hydrology, November, 2012; see sciencedirect.com)

Is cosúil mar sin, gur áis fhíorúsáideach do lucht pleanála agus forbróirí araon an bhaint atá ann idir logainmneacha le heilimintí den chineál seo agus na tuilte atá anois ag dul i méid agus i minicíocht.
(Tuilleadh faoi seo a mhí seo chugainn)

(Conchubhar Ó Crualaoich & Justin Ó Gliasáin)

Eoin, Seán agus tuilleadh meascáin (Cuid I)
Johnstown mar bhéarlú ar Baile Eoin, Baile Sheáin, Baile Sheoin, Baile Sheonac, Baile Sheonóid, Baile an tSeánaigh…

Dáta: 25/06/2026

Faoi mar a chonaiceamar an tseachtain seo caite, iasacht is ea Eoin (Baiste) a tháinig ó Joannes na Laidine i bhfad roimh theacht na nAngla-Normannach (féach Gaelic Personal Names, D. Ó Corráin & Fidelma Maguire (1981) s.n. Eoin; féach freisin D. Greene, Ériu 35 (1984)), agus é ag freagairt do John (the Baptist) an Bhéarla. Más ea, agus sinn ag déanamh scrúdú ar Baile Eoin / Johnstown (logainm.ie #53384), gar do Dhroichead Eoin i gContae Loch Garman, b’fhéidir go mbeadh fonn orainn a thuairimiú gur cumadh an logainm Gaeilge seo sula dtáinig na hAngla-Normannaigh freisin. Ach ní dócha é. Is fíor gur Eoin atá anseo, seachas Eoghan na nGael: féach an tobar beannaithe Saint John’s Well ar an mbaile fearainn seo, agus féach freisin gurbh é Eoin ba éarlamh do theampall an pharóiste seo atá díreach béal dorais i mBaile Uí Leannáin laistiar (cf. Logainmneacha na hÉireann IV: Ainmneacha na mbailte fearainn, Co. Loch Garman, lch.387). Ó thaobh na tíopeolaíochta de, áfach, ní bheimis ag súil leis an struchtúr ‘baile + ainm naoimh’ in ainm baile fearainn de bhunús na Gaeilge, murab ionann is a mhacasamhail ‘saint’s name + -town’ atá coitianta i logainmneacha Béarla. (Tabhair faoi deara, freisin, gur sa 12ú haois a éiríonn an eilimint baile fíorbhisiúil i logainmneacha (féach Toner, ‘Baile: settlement and landholding in medieval Ireland’, Éigse 34 (2004)).) Tá sampla den struchtúr Béarla sin le fáil sa logainm Johnstown gar don Nás i gContae Chill Dara (logainm.ie #1181). Ní féidir mórán adhmaid a dhéanamh as na tagairtí is luaithe dá maireann, m.sh. ‘Joneston’ (c 1280), ach tá a bhunús soiléir ó na tagairtí do ‘Ecclesia S. Joannis Baptistae’ agus do ‘Ville Sancti Joannis’ féin ar liosta eaglaisí i gCill Dara ón 17ú haois.
Mar sin agus uile, is é is dóichí ná gur ghaelú é an Baile Eoin seo ar logainm de bhunús Angla-Normannach ó cheart .i. *(Saint) Johnstown nó a leithéid, amhail an sampla i gContae Chill Dara. Lonnaigh na hAngla-Normannach go tiubh sa chuid seo de Chontae Loch Garman sna blianta beaga i ndiaidh an ionraidh, ach faoi mar a tharla ar fud na tíre d’fhan an Ghaeilge ina teanga phobail ag na Gaeil, agus níorbh fhada gur iompaigh na Sean-Ghaill féin den chuid is mó i gContae Loch Garman ina nGaeilgeoirí (cf. C. Ó Crualaoich & K. Whelan, Gaelic Wexford 1550 – 1650 [le teacht]; féach freisin C. Ó Crualaoich, ‘Some evidence in Tudor Fiants, Calendar of Patent Rolls and Inquisitions for Irish among families of Anglo-Norman descent in county Wexford between 1540 and 1640’, Studia Hibernica 34 (2006–2007), lgh. 85–110). Is mar gheall ar an nasc sin a moladh Baile Eoin “the town(land) of Eoin (i.e., Saint John)” mar leagan Gaeilge san Ordú Logainmneacha (Contae Loch Garman) – Dréacht 2016.
Ní foláir ná go gcuirfeadh sé mearbhall ar Bhéarlóirí ag féachaint ar na hainmneacha éagsúla Gaeilge seo a leanas agus iad go léir ag tagairt d’áiteanna darb ainm Béarla Johnstown: Baile Sheonac “the town(land) of Seonac” (logainm.ie #55501) gar don Inbhear Mór, Co. Chill Mhantáin; Baile Sheoin “the town(land) of Seon” (logainm.ie #33579) i gContae Lú; Cill Sheanaigh (logainm.ie #9793) i bpar. Chill Mhichíl, Co. Chorcaí; Baile Sheonóid (logainm.ie #38191) gar do Cheanannas, Co. na Mí. Agus ar Saint Johnstown (logainm.ie #47647) i gContae Thiobraid Árann faighimid Baile an tSeánaigh. (Tá cuid acu seo níos intuigthe ná a chéile don Ghaeilgeoir féin, dar ndóigh!)
Agus cén fáth, freisin, go bhfuil a oiread sin samplaí de Baile Sheáin le fáil sna horduithe logainmneacha? Mar is léir ón liosta thuas, agus mar is eol dúinn féin, níorbh é Eoin amháin a bhí ag freagairt do John an Bhéarla. Go deimhin, is beag duine a rithfeadh leo aon rud ach Seán a rá dá bhfiafrófaí díobh “Cad é John ‘as Gaeilge’?” Is amhlaidh a thagann Seán (< NGM Seaghán) na Gaeilge ó Jehan na hAngla-Normainnise (féach Ó Corráin & Maguire, s.n. Seán). Bhí na Gaeil chomh ceanúil sin air mar ainm pearsanta nach bhféadfaí liosta a sholáthar anseo de na logainmneacha Gaeilge go léir ina bhfuil sé le fáil. Níor mhair an tSean-Fhraincis rófhada mar theanga oifigiúil sa choilíneacht, áfach, agus is gearr go ndéanadh na Sean-Ghaill, agus na Nua-Ghaill ina ndiaidh, an t-ainm pearsanta Gaeilge seo Seán a bhéarlú mar John i gcáipéisí oifigiúla (m.sh. ‘John alias Shane O’Doeran’ [Seán Ó Deoráin], Inq. Lag. Car. I 66), rud a dhaingnigh an t-ionannú sin Seán = John atá againn inniu. De dheasca an ionannaithe sin, nuair nach bhfuil aon fhianaise stairiúil againn ar an leagan áitiúil Gaeilge den logainm, is gnách an t-aistriúchán caighdeánach Baile Sheáin a mholadh, amhail Johnstown (logainm.ie #16671) i gContae Bhaile Átha Cliath.
Tá sé d’ádh againn, áfach, go dtagann roinnt fianaise an-spéisiúil anuas chugainn a thaispeánann foirmeacha Gaeilge éagsúla de na logainmneacha seo. Pléifimid cuid den fhianaise seo an tseachtain seo chugainn, ach idir an dá linn luafaimid ceann de na foirmeacha eile is coitianta, mar atá Baile Sheoin “the town(land) of Seon”. Ainm pearsanta is ea Seon – fuaimnithe [ʃoːn] le ó-fada – a fuair na Gaeil ó John an Mheán-Bhéarla. Tabhair faoi deara nach malairt foirme de Seán [< AN Jehan] atá ann i ndáiríre (pace Ó Corráin & Maguire, s.n. Seán); den chuid is mó, chaitheadh an Ghaeilge le Seán agus Seon mar dhá ainm ar leith amach is amach. Tuilleadh faoi seo an tseachtain seo chugainn!

(Conchubhar Ó Crualaoich & Aindí Mac Giolla Chomhghaill)

Leathanach 1 as 16 ar aghaidh