GA EN téarma.ie corpas.ie ainm.ie dúchas.ie canúint.ie gaois.ie
Bunachar Logainmneacha na hÉireann Meitheal Logainm
Cuardach Brabhsáil Gluais Acmhainní Eolas
Gaeilge English
Téamaí faoi thrácht

Téamaí faoi thrácht

Scagadh ar rogha téamaí coitianta i logainmneacha na hÉireann. Foilsítear na blúirí eolais seo go tráthrialta.

Leathanach 1 as 17 ar aghaidh

Ard an tSeagail/Ardataggle
“talamh ard atá faoi sheagal”
(logainm.ie #7553)

Dáta: 28/09/2026

Is minice freisin seagal a lua i logainmneacha na mbailte fearainn ná cruithneacht cé nach dtarlaíonn sé chomh coitianta céanna le eorna é in ainmneacha den sórt sin. Ard an tSeagail an bun atá leis an leagan gallda Ardataggle i gContae Laoise (#28812) agus i gContae an Chláir (#7553). Talamh ard atá i gceist freisin le Knockataggle/Cnoc an tSeagail (#21888) ach, tríd is tríd, ní cosúil go dtarlaíonn seagal a lua baileach chomh minic le eorna i logainmneacha ag tagairt do chnoic nó do chnocáin. Go deimhin, tá Pollataggle (#19254) i nGaillimh agus Poulataggle (#5904) ar fáil freisin, más logán nó linn atá i gceist leis an bhfocal tosaigh san ainm Poll an tSeagail. Talamh íseal atá i gceist chomh maith leis an ainm Srahataggle/Sraith an tSeagail “léana, inse an tseagail” i gContae Mhaigh Eo (#35429). Tagairt do na páirceanna ina mbíodh an barr á fhás atá i gceist le roinnt bailte fearainn a luaitear seagal ina n-ainm, mar shampla Cappataggle/Ceapaigh an tSeagail “áit curaíochta an tseagail” i nGaillimh (#17864) agus Gortataggle/Gort an tSeagail “páirc atá faoi sheagal” i gContae Liatroma (#29111). Aistriúchán é Ryefield i gCorcaigh ar Ghort an tSeagail ach, i gcás Ryefield i gContae an Chabháin, Achadh an tSeagail “páirc atá faoi sheagal” an bun maidir leis an leagan Béarla céanna sin. Bíodh sin amhlaidh, is cinnte go bhfuil Ballyguileataggle i Luimneach ar cheann de na hainmneacha ar bhailte fearainn is neamhchoitianta a bhfuil seagal ann, Baile Gaill an tSeagail “baile Ghall an tSeagail (i.e. an t-eachtrannach a bhfuil baint aige leis an seagal)”.

(Conchubhar Ó Crualaoich & Aindí Mac Giolla Chomhghaill)

Gort an Choirce
“an pháirc atá faoi choirce”
(logainm.ie #17566)

Dáta: 21/09/2026

Ag cloí le téama an fhómhair i rith mhí Meán Fómhair, “lár ráithe an fhómhair”, is cinnte go bhfuil Gort an Choirce “an pháirc atá faoi choirce”, ar chaith cuid mhór daoine tréimhse i nGaeltacht Thír Chonaill i rith laethanta a n-óige, ar cheann de na logainmneacha is coitianta atá ar eolas ag daoine ina bhfuil tagairt don choirce (féach logainm.ie: #14446). Is mar a chéile díreach an t-ainm a chuirtear faoi chló Gortahork i mBéarla agus a chuirtear faoi chló Gortacorka (#29695) i gContae Liatroma agus Oatfield (#7390) i gContae an Chláir. “an pháirc atá faoi choirce” a chiallaíonn Aghincurk/Achadh an Choirce (#56311) i gContae Ard Mhacha freisin. Is meathaistriúchán Oatfield i gContae na Gaillimhe ar Chorr an Choirce (#18022) “cnocán maol an choirce”, an bunainm céanna, mar a tharlaíonnn, atá le Corrycorka (#32512) i gContae an Longfoirt. Cnoc an Choirce (#44689) an bunús atá le Knockhurka i Sligeach agus le Knockaquirk (#55744) i gCill Mhantáin agus is tagairt Taobh an Choirce/Tiveachorky (#13932) “taobh cnoic atá faoi choirce” i nDún na Gall freisin don ghnás coirce a chur ar thalamh ard, mar is ea freisin is dócha Tomacork/Tom an Choirce (#55830) “tor, cnocán an choirce” i gCill Mhantáin. Ní ar thailte arda ina dhiaidh sin a shaothraítí an coirce i ngach cás, mar tá Inchincurka/Inse an Choirce (#9831) “léana an choirce” i gCorcaigh. Tá Coolacork/Cúil an Choirce (#55410) “cluanóg, lúb an choirce” i gCill Mhantáin agus Tirchorka/Tír an Choirce (#38244) “talamh an choirce” i gContae na Mí.

(Conchubhar Ó Crualaoich & Aindí Mac Giolla Chomhghaill)

Gile, glaine, uisce agus soilse
Áthán Solais/Lightford
(logainm.ie #35733)

Dáta: 14/09/2026

Táimid anois sa dara leath den fhómhar, agus is dócha go mbeimid tosnaithe go luath ar an gcnáimhseáil faoin ngiorrú sa tráthnóna agus faoin ngrian a bheith níos moille agus níos moille san éirí in aghaidh an lae. Ar a laghad is lú, tá roinnt daoine ina gcónaí i mbailte fearainn a bhfuil an focal solas le fáil sna logainmneacha, chun misneach éigin a thabhairt dóibh le linn an gheimhridh. Cé nach dtuigimid as an bhfocal solas i nGaeilge an lae inniu ach ainmfhocal coitianta nach bhfuil de bhrí aige ach “light” (cf. AFB s.v. > solas), ní mar sin a bhaintí úsáid as i logainmneacha de réir dealraimh.
Níl an focal solas róchoitianta in ainmneacha Gaeilge bailte fearainn. Tá dhá shampla againn den ainm Áth Solas ina bhfuil -s deiridh leathan, foirm a thuigfí sa lá atá inniu ann mar a bheadh ghinideach iolra ann, sa chiall “ford of (the) lights”. Tá ceann amháin díobh seo béarlaithe mar Assolas i gContae Chorcaí (logainm.ie #10624) ach tá an ceann eile béarlaithe mar Ardsollus i gContae an Chláir (logainm.ie #6185). Meabhrú atá sa dara sampla nach féidir brath ar fhoirm bhéarlaithe aonair riamh! Ba dhóigh leat gur ard “height, hillock” a bhí ann, rud atá go hiomlán mícheart: féach ‘áth solas’ (c.1350), ‘Áth s[.]l[.]is’ (1839) i bhfoinsí Gaeilge. Agus tá logainm stairiúil ar eolas againn a thagair d’áth ar an River Mine (ó Abhainn na Muinge de réir dealraimh) san Easca Mhór i gContae Loch Garman. Tá ‘Aghsolish’ (Civil Survey IX, lch. 262) tite i léig ó shin ach is léir gur Áth Solais le -s caol a bhí ann. Tá an logainm céanna le fáil — le foirm dhíspeagtha den aicmitheoir — mar Áthán Solais (#35733) i gContae Mhaigh Eo, nó “(little) ford of (the) light”. Béarlaíodh é seo go hoifigiúil mar Lightford.
Díol mór spéise comhlogú seo an dá eilimint áth + solas — is é sin, iad a bheith le fáil go minic i dteannta a chéile i logainmneacha. Cad is cúis leis an oiread seo tagairtí d’áthanna le soilse? Thuairimítí tráth go mb’fhéidir gur thug na hainmneacha seo le fios go raibh nós ag na Gaeil lóchrainn a choimeád ar lasadh ag na háthanna seo — faoi mar a choimeádtaí in aice le lánaí agus bóithríní dorcha sna bailte — chun go bhféadadh taistealaithe a gcuid trilseán nó “links” a lasadh istoíche. (Trilis agus díreach tine an dá ainm a bhí ag Tadhg Ó Neachtain ar a leithéid ina fhoclóir lámhscríofa a chríochnaigh sé i 1739. Ní foláir nó las sé féin na mílte trilseán agus é ag póirseáil tríd an bpríomhchathair ar feadh a shaoil.)
Ach is é is dóichí, b’fhéidir, ná gurbh éard atá againn i leithéid Áth Solas agus Áthán Solais ná rian de sheanbhrí an fhocail solas mar aidiacht sa chiall “bright, clear, light-giving” sa tSean-Ghaeilge (eDIL s.v. solus). Sa ré luath, más ea, thuigfí Áth Solas mar “clear ford”, agus an t-uisce a ghabh thart faoi thagairt. Maidir leis an substainteach a d’eascair as an aidiacht SG solus, ní solas “light” amháin a chuireadh sé in iúl ach glaine “clarity” freisin. Dá bhrí sin, d’fhéadfadh an fhoirm ghinideach den ainmfhocal in Áth Solais a thagairt do cháilíocht an uisce freisin, mar a bheadh áth (na) glaine “ford of (water-)clarity”. D’fhéadfaimis an bhrí chéanna a thuiscint as ainmneacha bailte fearainn eile ansin, amhail Loch Solais/Loughsollish (#26260) i gContae Chill Chainnigh agus Loch an tSolais/Loughnasollis (#50286) i gContae Phort Láirge, mar a bheadh loch na glaine “the lake of (water-)clarity”.
Tá dhá bhaile fearainn fágtha a bhfuil solas ina n-ainmneacha Gaeilge ach nach éasca iad a shamhlú le huisce, mar atá Machaire Solas/Magherasollus (#16378) i gContae Dhún na nGall agus Ros Solas/Rossollus (logainm.ie #39837) i gContae Mhuineacháin. Is deacair an Machaire Solas seo a thuiscint sa chomhthéacs a leagamar amach thuas: d’fhéadfadh sé, cinnte, gur fíorshoilse éigin a thug ainm don talamh réidh seo (níor luamar fós Liam na sopóige nó an tine gealáin!) nó b’fhéidir gur ainm luath é ina bhfuil solas ag feidhmiú mar aidiacht, agus cáilíocht mholta éigin á cur i leith an mhachaire féin. Tabhair faoi deara go dtugtar An Machaire Buí/Magheraboy (#16494) “the yellow field, plain” ar an mbaile fearainn beag atá buailte leis laisteas, b’fhéidir mar chodarsnacht leis (An) Machaire Solas anallód. Ach mar le Ros Solas (logainm.ie #39837) de — ainm a chiallódh “clear wood, (wooded) height” nó “wood, (wooded) height of (the) lights” is cosúil — tugann cuid den fhianaise foirm eile le fios (cé nach bhfuil na foinsí go hiomlán iontaofa) .i. ‘Shraghsollus’ < Srath Solas ina bhfuil an focal srath “low-lying land along a river”. Srutháin is teorainneacha don bhaile fearainn seo ar thrí thaobh de, agus tá áth sa chúinne thiar thuaidh ag gabháil isteach sa bhaile fearainn béal dorais.

(Conchubhar Ó Crualaoich & Aindí Mac Giolla Chomhghaill)

Driseoga, putóga is cancráin!
Lios na Drise/Lisnadrish
(logainm.ie #19957)

Dáta: 07/09/2026

Mar a dúramar an tseachtain seo caite agus sinn ag plé le sméar, díol spéise a mhinicí is a bhuailtear le logainmneacha a luann an dris féin .i. an tor ar a bhfásann an caor dubh milis úd. Is amhlaidh nach mbeimid in ann ach blaiseadh beag den fhlúirseacht logainmneacha sin a thabhairt anseo.

Is annamh a bhuailtear leis an bpréamhfhocal féin dris “briar, bramble” in ainmneacha bailte fearainn. Dhealródh sé ar an mbeagán taighde atá déanta ar logainmneacha Chontae Ros Comáin go dtí seo gur dócha gur béarlú é Carrowndrisha (#44253) ar ‘Ceathramhadh na drise’ [Ceathrú na Drise] “the quarter(land) of the brambles”. Sin é a mheas Seán Ó Donnabháin, logainmneoir de chuid na chéad Suirbhéireachta Ordanáis, agus é ar obair pháirce anseo i 1837. Is cinnte gurb é an focal atá le fáil san eilimint deiridh de Lios na Drise/Lisnadrisha “the ring-fort of the briar” (logainm.ie #19957) i gContae na Gaillimhe. Faighimid malairt foirme in -s leathan i roinnt ainmneacha bailte fearainn chomh maith, amhail Ard Dreas/Ardrass “height of (the) briars” (logainm.ie #25298) i gContae Chill Dara; Cill Dreasa/Kiltrassy “church of (the) briar” (logainm.ie #26301) i gContae Chill Chainnigh; Cill Dreas/Kildress “church of (the) briars” (logainm.ie #64346; freisin placenamesni.org) i gContae Thír Eoghain; Cúil Dreas/Cooldross “corner, recess of (the) briars” (logainm.ie #55546) i gContae Chill Mhantáin; agus Gort na Dreasa/Gortnadrass “the field of the briar” (logainm.ie #45594) i gContae Shligigh. (Tabhair faoi deara nach bhfuil an t-alt le fáil ach sa sampla deireanach seo amháin, rud a d’fhéadfadh aois mhór a thabhairt le fios do na samplaí eile.) Tá forbairt ar an bhfocal seo dreas le fáil mar Dreastarnach/Dresternagh (logainm.ie #4911) i gContae an Chabháin — foirm eile de dreasarnach “briary place” (féach FGB https://www.teanglann.ie/ga/fgb/dreasarnach) atá ansin. Forbairt ábhairín difriúil ar an bhfocal céanna, agus an bhrí chéanna leis, a fhaightear i gContae Liatroma, mar atá Dreastarnán, béarlaithe mar Dristernaun (logainm.ie #29207) agus Dristernan (#29230). Tá an focal céanna le fáil in s-caol sa logainm Dristearnán/Dristernan “briary place” (logainm.ie #15212) i gContae Dhún na nGall.

Go deimhin níl aon teorainn leis na foircinn a ceanglaíodh den phréamhfhocal dris seo i logainmneacha thar na cianta. Ó thaobh an leagain driseog de, bíonn idir fheidhm dhíspeagtha (‘X beag’) agus fheidhm áitreabhach/chnuasach (‘áit lán de X’) le -óg/-eog i logainmneacha: d’fhéadfadh driseog tor nó toir ar leith a chur in iúl, amhail Baile na nDriseog “the town(land) of the briars” (logainm.ie #52228) i gContae Loch Garman, nó áit lán de thoir chomh maith céanna, amhail Driseog “place abounding in briars”, atá béarlaithe mar Drisoge i gContae Cheatharlach (logainm.ie #3144); Drissoge i gContae na Mí (logainm.ie #39163); agus Drishoge i gContaetha Bhaile Átha Cliath (logainm.ie #16741; #57137), Liatroma (logainm.ie #29229) agus Thiobraid Árann (logainm.ie #48318).

Tá leagan cnuasach eile den phréamhfhocal le fáil sa logainm Cnoc Drisleach/Knockdrislagh “hill of (the) briars” (logainm.ie #11837) i gContae Chorcaí (féach FGB s.v. drisleach). Agus tá freámhaí eile an-chosúil leis sin le fáil sna logainmneacha Drisneach/Dresnagh “briary (place)” (logainm.ie #16588) i gContae Dhún na nGall agus Buaile na nDrisneach “the cattle-fold, summer pasture of the briary places” (logainm.ie #41951) i gContae Uíbh Fhailí — cé gur dheacair é sin a léamh ar an mbéarlú truaillithe Bohernagrisna! Aidiacht, freisin, le fáil sa logainm An Chorr Dhriseach “the briary round hill” (logainm.ie #34164) i gContae Mhaigh Eo. Forbairt ar an aidiacht dheiridh seo a thug Driseachán “briary place”, atá béarlaithe mar Drishaghaun i gContaetha na Gaillimhe (logainm.ie #20692), Mhaigh Eo (logainm.ie #35225), agus Ros Comáin (logainm.ie #42966). An Driseachán, leis an alt, a socraíodh mar ainm oifigiúil ar an ionad daonra darb ainm leathaistrithe Béarla Brierfield (logainm.ie #1413455) i gContae na Gaillimhe. Ar na fréamhaithe eile tá Driseán/Drishane “place of briars” i gContaetha an Chláir (logainm.ie #6900) agus Thiobraid Árainn (logainm.ie #48934); tá trí shampla leis an alt le fáil i gContae Chorcaí .i. An Driseán/Drishane (logainm.ie #566; #13045; #13437).

Tá cúpla logainm le lua anseo ina bhfuil caora nó torthaí eile le fáil sna leaganacha Béarla seachas an dris atá sa bhunainm Gaeilge. Drishoge or Strawberryhill a tugadh sa Bhéarla ar Driseog (logainm.ie #41203) i gContae Uíbh Fhailí, agus tugadh Cherryfield or Drishagan ar Driseachán “briary place” (logainm.ie #44012) i gContae Ros Comáin. Dealraíonn sé gur trí sheans a tharla a leithéid ach níl an taighde córasach curtha i gcrích ar an dara hainm agus is fíor go mbíonn leathaistriúcháin an-spéisiúla le fáil sa taobh sin tíre freisin.

Mar fhocal scoir, agus sinn ag plé míniú na logainmneacha seo, m.sh. Lios na Drise i gContae na Gaillimhe nó Baile na nDriseog i Loch Garman, cuimhnímis go bhfuil brí eile leis an bhfocal dris agus le driseog, mar atá ‘duine cantalach’, faoi mar a úsáidtear an focal briar féin sa Bhéarla i gContae an Chláir agus in áiteanna eile inniu. D’fhéadfaí a mhaíomh, más ea, gur cheart Lios na Drise a aistriú mar “the ring-fort of the cantankerous person”. Dhealródh sé gurbh é an t-ainm pearsanta Drisín (cf. ‘Drisin mac Arga a quo Hui Drisin’ ag D. Ó Corráin ‘The families of Corcomroe’ in North Munster Antiquarian Journal 17 (1975): 26) atá sa logainm eile a luamar thuas, Baile Dhrisín/Ballydrisheen (logainm.ie #23712) i gContae Chiarraí — mhíneodh sé sin an séimhiú ar an D- atá soiléir san fhianaise stairiúil. Tá brí eile ag an ainmfhocal drisín (drisheen) i mBéarla na hÉireann inniu, gan dabht, mar atá an phutóg dhubh úd a luaitear le Contae Chorcaí. Ó thaobh na sanasaíochta de, tá baint aige sin leis an mbrí a thugtar sna foclóirí faoin bhfocal driseachán — ach táimid measartha cinnte nach é atá i gceist le driseachán i logainmneacha!

(Conchubhar Ó Crualaoich & Aindí Mac Giolla Chomhghaill)

An tSeisreach Mhór / Shesheraghmore
“the big plough-land” (logainm.ie #45859)

Dáta: 01/09/2026

I milisín mhí Mheán Fómhair 2025 phléigh muid An Screagán / Screggan “the rough, rocky, stony ground” (logainm.ie #1166663), ainm na háite ina raibh an Craobhchomórtas Náisiúnta Treabhdóireachta ar siúl. Luadh sa phíosa sin, nach dtagraíonn an logainm do chaighdeán na talún sa bhaile fearainn sin ach do lomán carraige atá díreach thar teorainn an bhaile fearainn in An Mhuclach / Mucklagh “the place of pigs; piggery” (logainm.ie #42264). Níl baint ag ceachtar acu sin logainm le céachta ná le treabhdóireacht, ach is amhlaidh go bhfuil roinnt logainmneacha ann a thagraíonn do thalamh treafa, don treabhdóireacht nó don chéachta féin nó cuid de. Mar is iondúil, áfach, is minic nach mar a shíltear a bhítear sna logainmneacha.

As go brách linn go Contae Mhaigh Eo ar dtús. Is beag amhras ach go dtagraíonn an logainm Corr na gCéachta / Cornageaghta “the round hill of the ploughs” (logainm.ie #36465) don chnoc beag cruinn atá sa bhaile fearainn sin (féach: Fiachra Mac Gabhann (2014), Logainmneacha Mhaigh Eo 10, lch. 72). Gairbhéal agus gaineamh agus till aolchloiche atá san fho-ithir anseo (féach epa.ie). Is cinnte go mbeadh till aolchloiche feiliúnach don chéachta, ar ndóigh. Tá baile fearainn eile sa chontae chéanna den ainm Droim Céachta / Drumkeaghta, agus gach uile sheans gur tagairt eile don chéachta atá anseo sa bhrí “ridge of (the) plough”, mar a mhol Mac Gabhann (ibid. iml. 6, lch. 202). Tá droim anseo i gcúinne thoir theas an bhaile fearainn áit a bhfuil till aoilchloiche ann freisin, murab ionann is an chuid eile den bhaile fearainn mar a bhfuil portach réitithe ann. Tá corrthagairt ar fáil don ainm pearsanta Céacht freisin (féach dil.ie s.v. Cécht; agus Leabhar Mór na nGenealach, eag. Nollaig Ó Muraíle). Más amhlaidh gurb é an t-ainm pearsanta sin atá sa logainm, d’fheadfaí é a mhíniú mar “the ridge of Céacht (ainm pearsanta)”. B’fhéidir nach bhfuil sé sin ródhóchúil, toisc nach raibh an t-ainm pearsanta sin róchoitianta le beagnach míle bliain ó theacht na nAngla-Normannach i leith, de réir cosúlachta. Bíodh sin amhlaidh, is ann do logainmneacha eile a bhfuil an t-ainm pearsanta sin Céacht iontu. I nGaeltacht Chontae Dhún na nGall, amach ón gcósta ag na Clocha Corra (logainm.ie #14530) ar Árainn Mhór (logainm.ie #14527), faighimid an mionlogainm Carraig Mhic Céachta “the rock of the son of Céacht” (logainm.ie #1395581). Níl aon amhras faoin ainm pearsanta a bheith san ainm sa chás seo (agus féach freisin an carachtar miotaseolaíochta Mac Céacht i seanscéalta amhail Toghail Bhruíon Da Dhearga). Maidir le céachta (“plough”) féin, áfach, níl aon amhras ann ach gurb in atá taobh thiar den logainm béarlaithe Coolakay in aice le hÁth na Sceire i gContae Chill Mhantáin: Cúil an Chéachta “the recess, nook of the plough” (logainm.ie #55110). D’fhéadfadh an leagan Béarla Coolakay duine a chur ar strae, ach tá an bhunfhoirm Ghaeilge Cúil an Chéachta le léamh go soiléir ar fhoirmeacha béarlaithe amhail ‘Cowle-Keight’ (1603: CPR) agus ‘Coolekeaghta’ (1761: Powerscourt Papers). Gaineamh agus gairbhéal atá i bhformhór na hithreach sa bhaile fearainn seo. Tá an stráice ina bhfuil an ithir sin suite idir ceantar mór creagach ar an taobh thoir theas agus an Deargail ar theorannacha theas, thiar, agus thiar thuaidh an bhaile fearainn. Is dóigh gurb é sin an talamh treafa a luaitear go hindíreach san ainm (féach epa.ie).

Ar ndóigh, ní hé céacht(a) an t-aon fhocal amháin sa Ghaeilge a thagraíonn d’uirlisí treabhdóireachta. I gContae Shligigh, lastuaidh de Thobar an Choire, mar shampla, tá Cluain Arathair / Cloonaraher “meadow, pasture of ploughing, (the) plough” (logainm.ie #45718) ann. Luaitear an dara Cluain Arathair i bhféilirí na naomh, ach ní léir go díreach cén áit ina raibh sé sin (féach DIAS Onomasticon). Is éard atá sa dara heilimint den logainm sin an focal arathar “ploughing equipment, plough; ploughing” (FGB s.v. arathar), atá réasúnta neamhchoitianta sna logainmneacha. Faightear é i logainm stairiúil eile, áfach, mar atá Druim Arathair “ridge of (the) ploughing, plough” (féach DIAS Onomasticon), nach léir a shuíomh beacht ach an oiread. I gcás an bhaile fearainn Cluain Arathair / Cloonaraher i gContae Shligigh, faightear paiste de thill gaineamhchloiche, atá feiliúnach don treabhdóireacht, le portach réitithe mórthimpeall air (féach epa.ie).

Focal eile a bhaineann le cúrsaí treabhdóireachta agus atá i bhfad níos coitianta ná na cinn atá luaite againn go dtí seo is ea seisreach. Is é is réimse bríonna leis an téarma sin “plough”, “plough-team” (FGB s.v. seisreach) agus “plough-land (as much land as a six-horse plough could plough in a year)” (eDIL s.v. seisrech). Díol suntais, dála an scéil, gur i gCúige Mumhan amháin a fhaightear an focal seo i logainmneacha (féach an léarscáil thíos). Anuas air sin, is i gContae Thiobraid Árann is mó a mhaireann seisreach “ploughland” mar aicmitheoir nó phríomheilimint. Ar na samplaí sa chontae sin tá An tSeisreach Chaol / Sheseraghkeale “the narrow ploughland” (logainm.ie #46740); An tSeisreach Mhór / Shesheraghmore “the big ploughland” (logainm.ie #45859); An tSeisreach Rua / Shesharoe “the red ploughland” (logainm.ie #46363); agus Seisreach Scanláin / Shesheraghscanlan “the plough-and of Scanlán (ainm pearsanta)” (logainm.ie #45949).

image

(Dáileadh seisreach “plough-team; plough; plough-land” in ainmneacha bailte fearainn.)

Faightear seisreach mar cháilitheoir i gContae Thiobraid Árann chomh maith: cuir i gcás Ráth na Seisreach / Rathsasseragh “the ring-fort of the ploughlands” (logainm.ie #49035) atá ar imeall bhaile Thiobraid Árann. Mar a tharlaíonn sé, ní luaitear aon ráth sa taifead seandálaíochta anseo, ach gach seans go dtagraíonn an t-ainm do cheann de na imfhálaithe trasna na teorann i gCorróg Mhór (logainm.ie #49033). Tá roinnt bailte fearainn sa chontae céanna a bhfuil An Leathsheisreach “the half-ploughland” (logainm.ie #46002; # 46582; #46812) mar ainm orthu. Ba ghnách go ndéantaí ainmneacha den déanamh sin a bhéarlú mar Lahesseragh, ach i gcás amháin ghlac ainm an tí mhóir Landsdown (logainm.ie #46357) ionad ainm Gaeilge an bhaile fearainn. Maidir leis an logainm Béarla Middleplough (logainm.ie #46530), sa chontae céanna arís, ní léir ar an gcéad amharc an aistriúchán ar bhunainm Gaeilge atá ann nó an ainm é a cumadh sa Bhéarla. Tá fianaise ar fáil gur aistríodh ainmneacha amhail An Leathsheisreach Chrua “the hard half plough-land” mar ‘Hardplow orse Leisreaghcrua’ (CPR, p. 303), áfach, agus d’fhéadfaí a thuairimiú dá bharr sin gur aistriúchán ar *An tSeisreach Láir is ea Middleplough. Go deimhin, ní fhaightear Middleplough nó a leithéid i logainmneacha Shasana, de réir cosúlachta, rud a thugann orainn a mheas gur aistriúchán ar bhunlogainm Gaeilge atá anseo ó cheart.

Is féidir talamh slán a dhéanamh de gur An Leathsheisreach “the half-ploughland” atá taobh thiar de Lahesheragh North, ~ South (logainm.ie #24233; #24234) i gContae Chiarraí. Faightear leathsheisreach mar cháilitheoir i gContae Thiobraid Árann, ar nós seisreach féin, faoi mar atá le feiceáil in Fearann na Leathsheisrí “the land of the half-ploughland”, logainm atá béarlaithe mar Farranlahassery in aice leis an gCathair (logainm.ie #48114), agus mar Farran taobh le hImleach (logainm.ie #48790). Tá samplaí eile den logainm céanna ar fáil in áiteanna eile i gCúige Mumhan: béarlaíodh é mar Farranalahesery (logainm.ie #49769) i gContae Phort Láirge agus mar Farranlaheshery East agus West (logainm.ie #10002; #10166) i gContae Chorcaí; agus faightear Baile na Leathsheisrí / Ballynalahessery “the town(land) of the half-ploughland” (logainm.ie #49377; #49376) i gContae Phort Láirge freisin. Tá Currach na Leathsheisrí “the marsh of the half ploughland” (logainm.ie #11728) cóngarach do Chill na Mallach i dtuaisceart Chorcaí, baile fearainn a fhaigheann a ainm oifigiúil Béarla Currymount ón tigh mór ansin (‘Currymount [otherwise] Curraghnalahesery’; CGn. 345.594.235308). Is dócha go dtagann Curry ón gcéad eilimint currach, ach is mó an seans go mbaineann Brl. -mount leis an nós a bhí faiseanta tráth an focal sin a úsáid in ainmneacha galánta na dtithe móra. Chun an plé ar an eilimint seisreach mar cháilitheoir sna logainmneacha a thabhairt chun clabhsúir, féach Fearann na Seisrí / Farrannasheshery “the land of the plough(land)” (logainm.ie #8120) i gContae Chorcaí agus an dá thobar den ainm Tobar na Seisrí / Tobernashesree “the well of the ploughland” i gContae Luimnigh (logainm.ie #1415346; #1415466).

Is cinnte go bhfuil eilimintí eile ann a thagraíonn don treabhdóireacht, don chéachta nó do chuid den chéachta i logainmneacha na tíre. (Cuir i gcás coltar (gen. sg. coltair; var. coiltir; cf. dil.ie s.v. coltar) a fhaightear in Sliabh Coiltir / Slievecoiltia “mountain of (the) coltar” (logainm.ie #53617) i gContae Loch Garman nó soc “a snout; a ploughshare” in Tír an tSoic / Tiratick “the land of the snout, or ploughshare” (logainm.ie #45002) i gContae Shligigh.) Léiríonn na samplaí atá tugtha againn i Milisín na Míosa seo go bhfuil tagairtí don treabhdóireacht, don chéachta nó do chuid de coitianta go maith i logainmneacha na tíre. Chun a thuilleadh eolais a fháil ar na gnéithe sin de thraidisiún Gaelach na hÉireann, níl leabhar ar bith níos fearr ná Early Irish Farming le Fergus Kelly ina bhfuil eolas flúirseach le fáil ar an ábhar seo i luathstair na hÉireann. Ní inniu ná inné a thosaigh muintir na hÉireann ag cur spéise sa ‘Treabhdóireacht’, ar ndóigh, agus beidh craobhchomórtas na bliana seo ag déanamh ceiliúrtha ar chleachtas feirmeoireachta a théann siar breis agus míle bliain.

(Conchubhar Ó Crualaoich & Justin Ó Gliasáin)

Sméara, mulláin agus driseacha
Mullán na Sméar/Mullannasmear
(logainm.ie #52671)

Dáta: 31/08/2026

Ag an taca seo den bhliain — mí Mheán an Fhómhair gan aon agó — bíonn go leor againn ag tnúth le cnuasach na sméar atá le fáil go flúirseach ar fud na tuaithe. Níl uait ach buicéad a bheith agat, tamall a chaitheamh i mbun an ghnó, agus gan aon nath a chur sa scríobadh dosheachanta ón dris dheilgneach.
Níl ach dornán ainmneacha bailte fearainn a dhéanann tagairt don chaor beag milis seo, an sméar. Orthu seo tá Mullán na Sméar/Mullaunnasmear (logainm.ie #52671), gar do Bhun Clóidí i gContae Loch Garman. ‘Cnocán’ a léifeadh duine ar an mullán sin ar an gcéadfhéachaint, b’fhéidir, ach cuimhnímis gur tháinig forbairt chéille ar an bhfocal seo i logainmneacha an Oirdheiscirt, mar atá ‘bánóg’ (“green field, lea-field”) (féach Logainmneacha na hÉireann IV: Ainmneacha na mbailte fearainn, Co. Loch Garman, lch. 1355). I gCúige Mumhan faighimid Áth na Sméar/Aghsmear “the ford of the (black)berries” (logainm.ie #46828) agus Ceapach na Sméar/Cappanasmear “the plot of the (black)berries” (#46104) i gContae Thiobraid Árann; agus Cúil na Sméar/Coolnasmear “the corner, recess of the (black)berries” (logainm.ie #49308) i gContae Phort Láirge.
Ach ná ceapadh éinne go mbaineann sméara dubha le Leath Mhogha amháin! Tabhair faoi deara Críoch na Sméar/Creenasmear “the territory of the (black)berries” (logainm.ie #14331) i gContae Dhún na nGall. Agus i gContae Fhear Manach, tuigeadh do Ghaeilgeoirí na háite i 1834 gur foirm ghinideach iolra de sméar a bhí i ndeireadh an logainm Tulaigh Ros Sméarann/Tullyrossmearan “mound, hillock of the wood (or elevated ground) of the (black)berries” (logainm.ie #130663). (D’aontaigh an Coimisiún Logainmneacha leis an tuiscint áitiúil chéanna agus an leagan oifigiúil Gaeilge á shocrú in Ainmneacha Gaeilge na mBailte Poist (1969), tar éis dóibh an leagan sin a chur faoi bhráid an phobail ar liosta sealadach 1962.) Bheifeá ag súil le lagiolra i gcaint an lae inniu (iol. na sméara, gin. iol. na sméar) ach féach an fhoirm mhalartach ‘smeranna drisi’ i lámhscríbhinn de chuid an 15ú haois, a léiríonn infhilleadh mar n-ghas, rud a thabharfadh gin. iol. na sméarann in áiteanna (eDIL s.v. 1 smér). (Féach leis gur mar n-ghas a d’infhilltí mér sa tSean-Ghaeilge freisin, foirm mhalartach de SG smér (sméar) (eDIL s.v. 2 mér).) Tá tuairimithe in áit eile gur ainm pearsanta Méarán atá sa cháilitheoir (féach placenamesni.org), ach is fearr a réiteodh an fuaimniú áitiúil béarlaithe /ˈtoliːrɑ ˈsmeːrən/ leis an míniú áitiúil i 1834 agus leis an bhfoirm oifigiúil a moladh i 1969 .i. Tulaigh Ros Sméarann.
Tarraingíonn P.W. Joyce aird ar shampla eile i gCúige Uladh, mar atá Drumnasmear (logainm.ie #62416) i gContae Aontroma, ar béarlú é ar Droim na Sméar “the ridge of the (black)berries” (ginideach lagiolra), faoi mar a mhínítear ar placenamesni.org. Ach ní dócha go bhfuil an ceart ag an Seoigheach nuair a deir sé i dtaobh Sméar/Smear (logainm.ie #32836) i gContae an Longfoirt gur logainm simpléacsúil é a chiallaíonn ‘a place producing blackberries’ (The Origin and History of Irish Names of Places, iml. II, lch. 325) — murab ionann is saghasanna áirithe plandaí agus crann, ní heol dúinn aon samplaí d’ainm toraidh leis féin mar logainm as Gaeilge. Dá bhrí sin ní cinnte brí Sméar sa chás seo.
Ach in ainneoin nach bhfuil an sméar caomhnaithe i mórán ainmneacha bailte fearainn, níl aon dabht ach gur chuid lárnach de réim bia na nGael a bhí ann, chomh maith lena lán torthaí agus caora fiáine eile nach é (féach Fergus Kelly, Early Irish Farming, lch. 306). Ní hé ‘fiáin’ an focal ceart sa chás seo, b’fhéidir. Mar gheall ar a luachmhaire is a bhí na sméara is dócha go ndéantaí saothrú éigin ar a leithéid seo de thoir, nó ar a laghad go bhfágtaí an dris ag fás go rábach d’aonghnó ina lán áiteanna. Go deimhin, tá neart tagairtí againn in ainmneacha bailte fearainn don fhocal seo dris agus go leor focal eile atá fréamhaithe as, faoi mar a phléifimid an tseachtain seo chugainn.

(Conchubhar Ó Crualaoich & Aindí Mac Giolla Chomhghaill)

Áit Tí na Scoile/Attinaskollia
“an áit ina bhfuil an teach scoile”
Áit Tí na Scoile / Attinaskollia

Dáta: 24/08/2026

Anois agus deireadh ag teacht le laethanta saoire an tsamhraidh, is tráthúil aird a thabhairt ar ainmneacha na mbailte fearainn Attinaskollia/Áit Tí na Scoile (#36814) i gContae Mhaigh Eo agus Tinnascolly/Tigh na Scoile (#26682) i gCill Chainnigh. Díol spéise nach bhfuil aon tuairisc eile againn ar theach scoile i gceachtar den dá áit seo agus gurb iad na logainmneacha féin an t-aon fhianaise go raibh a leithéid le fáil iontu. Is minic logainm a thagairt do ghnéithe, idir shaorga agus aiceanta, nach bhfuil a rian le sonrú sa taobh tíre a thuilleadh. I gcás Áit Tí na Scoile agus Tigh na Scoile téann an fhianaise stairiúil siar go dtí na blianta 1617 agus 1567 faoi seach; dá bhrí sin is léir gur scoileanna iad seo a bunaíodh i bhfad roimh chóras na Scoileanna Náisiúnta a thug Rialtas na Breataine isteach i rith na 1830í. Tuilleadh eolais anseo agus anseo.

(Conchubhar Ó Crualaoich & Aindí Mac Giolla Chomhghaill)

Úlloird, abhlacha agus athmhíniú sa Ghaeilge.
Avalbane/Abhaill Bhán “the white apple-tree (i.e. orchard)”
(féach logainm.ie #40526)

Dáta: 17/08/2026

Ba é an focal úll “apple” a bhí faoi chaibidil againn an tseachtain seo caite, ach féach gur minicí go mór a fhaighimid an focal gaolmhar abha(i)ll i logainmneacha Gaeilge, a chiallaíonn idir “apple-tree” agus, go háirithe ó thuaidh, “orchard”. Cuir i gcás Abhaill Bhán/Avalbane “white apple-tree (i.e. orchard)” (logainm.ie #40526) agus Abhaill Riabhach/Avalreagh “grey apple-tree (i.e. orchard)” (logainm.ie #40527) i gContae Mhuineacháin. Cuir fuaimniú na heiliminte ansin i gcodarsnacht le Abhaill Bheag/Owlbeg “little apple-tree” (logainm.ie #3186) i gContae Cheatharlach, agus Seanabhaill/Shanowle “old apple-tree” (logainm.ie #53423) agus ar ndóigh An Abhaill/Theoil “the apple-tree” (logainm.ie #52402) i gContae Loch Garman, láimh le sráidbhaile Maolán na nGabhar/Oilgate.
Sna samplaí seo tá an focal abhaill ag feidhmiú mar phríomheilimint nó mar ‘aicmitheoir’. (Sin é an téarma a úsáideann an Brainse Logainmneacha a fhreagraíonn do Brl. generic (element). Is é sin, tagraíonn sé don ghné atá á ainmniú, murab ionann is an aidiacht sean- sa logainm Seanabhaill a thugann eolas breise faoin abhaill féin — is cáilitheoir nó eilimint cháilithe é sin.) Ach is minicí go mór a thagann abhall i gceist mar a bheadh eilimint thánaisteach agus é ag cáiliú aicmitheora eile. Sa ghinideach iolra is mó a fhaighimid é, m.sh. Cluain Abhall/Cloonoul “pasture of (the) apple-trees” (logainm.ie #32032) i gContae Luimnigh agus Corr Abhall/Corrowle “round hill(?), hollow(?) of (the) apple-trees” (logainm.ie #45839) i gContae Thiobraid Árann. Tá sampla eile den logainm céanna le fáil i gContae an Longfoirt .i. Corr Abhall/Corrool (logainm.ie #32586), agus sampla eile fós — leis an alt — is ea Corr na nAbhall “the round hill of the apple-trees” (logainm.ie #35737) i gContae Mhaigh Eo. Tá an t-alt le sonrú sna logainmneacha seo inár ndiaidh freisin: Cúil na nAbhall/Coolnanowle “the recess of the apple-trees” (logainm.ie #28819) i gContae Laoise, agus Coill Lios na nAbhall/Killasanowl “the wood of (at) the ring-fort of the apple-trees” (logainm.ie #29251). Sin ainm a chuirfeadh an leagan Béarla den logainm Cnoc na nÚll “the hill of the apples” i gcuimhne dúinn, an áit úd i gContae an Chláir a phléamar an tseachtain seo caite. Sa chás sin rinneadh leathaistriúchán ar an ainm mar Applefort, toisc, is dócha, gur baineadh athúsáid as fothracha an imfhálaithe mar úllord. Cuir an dá logainm sin i gcóimheas le Lisín na nAbhall/Lisheenanoul “the (little) ring-fort of the apple-trees” (logainm.ie #47933) i gContae Thiobraid Árann.
Coillte nó garráin lán d’úill atá á gcur in iúl sna logainmneacha seo a leanas as Contae Mhaigh Eo: Doire Abhall/Derryool “wood of (the) apple-trees” (logainm.ie #36352; #36635), Doire Abhall Beag agus Mór/Derrowel Beg, ~ More “wood of (the) apple-trees [little, big]” (logainm.ie #35511; #36395). Faighimid dhá shampla den logainm Achadh Abhall “field of (the) apple-trees” i gContae Chill Mhantáin, mar atá Achadh Abhall Íochtarach, ~ Uachtarach/Aghowle Lower, ~ Upper in oirthear an chontae (logainm.ie #55317; #55318) agus Achadh Abhall Íochtarach/ ~ Uachtarach/Aghowle Lower, ~ Upper ar an teorainn le Contae Cheatharlach (logainm.ie #55786; #55787). Ainm mór le rá sa tseanlitríocht ab ea an dara ceann acu seo, ar ainm paróiste é freisin (logainm.ie #2665) agus is mór an ríméad a tháinig ar Sheán Ó Donnabháin nuair a thuig sé ón bhfuaimniú áitiúil Gaeilge go raibh an áit cheart aimsithe aige ar deireadh thiar thall: ‘[It is] now pronounced by the old men who speak Irish Ach abhall (Agh-oul) … I have been on the look out for this Achadh Abhall these eight years, and had despaired of ever being able to find it’ Litreacha na Suirbhéireachta Ordanáis (Cill Mhantáin) 121–132 (1838). Is sampla iontach é seo den dúthracht dá gcúram a bhí ag logainmneoirí na Suirbhéireachta Ordanáis agus iad ag déanamh taighde ar logainmneacha atá fós le féiceáil ar na léarscáileanna sa lá atá inniu ann. Ar ndóigh, bréagnaíonn an dúthracht seo an cur síos ar na scoláirí seo, agus ar chur chuige na Suirbhéireachta Ordanáis, atá le fáil sa drama cáiliúil Translations le Brian Friel.
Páirc lán de chrainn úill atá againn sa logainm Gort na nAbhall “the field of the apple-trees” (logainm.ie #5066) i gContae an Chabháin — léiríonn an fhoirm Bhéarla Gartnanoul fuaimniú coitianta gort “field” sa chontae sin (‘Gartnenowle’ (1652)). Ach is é an focal comhshuite abhallort (seanlitriú abhallghort) an teaglaim is coitianta go mór de abha(i)ll “apple-tree” + gort “field” a thagann i gceist i logainmneacha. Is é úllord an fhoirm chaighdeánach den chomhshuíomh céanna inniu, ar ndóigh, ach is mar abhallort is minicí a fhaighimid é i logainmneacha. Cuir i gcás An tAbhallort (logainm.ie #11871) i gContae Chorcaí, ar dheacair a bhunbhrí “the orchard” a thuiscint as an leagan róbhéarlaithe Aldworth! Tá dhá shampla eile le fáil i gContae Loch Garman (logainm.ie #52250; #52975) agus iad araon béarlaithe mar Oulart. Sa chontae céanna tá An tAbhallort Ard/Oulartard “the high orchard” (logainm.ie #52717), Abhallort Bhoic/Oulartwick “Buck’s orchard” (logainm.ie #52513), An tAbhallort Liath/Oulartleigh “the grey orchard” (logainm.ie #52190) agus Baile an Abhalloirt/Ballinoulart “the town(land) of the orchard” (logainm.ie #52926). Tá an t-ainm deiridh seo Baile an Abhalloirt béarlaithe mar Ballynahoulort i gContae Chiarraí (logainm.ie #24791) agus mar Ballinowlart i gContae Uíbh Fhailí (logainm.ie #41621). Agus cé nach bhfuil an taighde agus an anailís chórasach curtha i gcrích ar bhailte fearainn na Galltachta i gContae Dhún na nGall, dhealródh sé go bhfuil sampla den fhoirm eisceachtúil An tAbhallghort (logainm.ie #16387) ansiúd — Avaltygort an leagan oifigiúil Bhéarla.
Tá an-chuid fhianaise againn don logainm Béarla Orchard (logainm.ie #3428), par. na hUrnaí, i gContae Cheatharlach — ach ní thagann aon tagairt stairiúil don leagan Gaeilge An tAbhallort anuas chugainn. Ach is cinnte go dtugtaí An tAbhallort Fiáin “the wild orchard” (logainm.ie #3134) as Gaeilge ar an áit darb ainm Béarla Orchard gar do Chluain na nGall sa chontae céanna, mar tá tagairt álainn againn i leabhar cíosa Iarla Chill Dara a shonraíonn é sin dúinn: ‘The wilde orcharde alias the Owllorde fyan’ (1518). Tá fianaise shoiléir againn ar an leagan Gaeilge de An tAbhallort (logainm.ie #27986) i gContae Laoise (‘Owllorte’ (1569)), ar a dtugtar Orchard Lower, ~ Upper sa Bhéarla anois; agus bhreac scoláirí Gaeilge na Suirbhéireachta Ordanáis an fuaimniú áitiúil ‘ollúirt’ [abhallort] sa bhaile fearainn An tAbhallort Nua/Neworchard (logainm.ie #26923) i 1840. Feicimid an leagan Gaeilge An tAbhallort Fada (logainm.ie #47269) go soiléir sa tagairt ‘Oulortfadda’ (1654), agus an áit darb ainm Béarla Longorchard inniu i gceist.
Níl ach cúpla sampla éiginnte de logainmneacha ina bhfuil leagan gaelaithe den sloinne Angla-Normannach Orchard le fáil (cf. Oxford Dictionary of Family Names in Britain and Ireland s.v. Orchard). I gContae Thiobraid Árann, faighimid Baile an Abhallortaigh “the town(land) of An tAbhallortach” (logainm.ie #48407) (An Abhallortach .i. ‘duine dar sloinne AN Orchard’), ach d’fhéadfadh sé gur athmhíniú déanach é sin ar Baile na hAbhalloirte “the town(land) of the orchard”, toisc gurbh ann do leagan baininscneach den ainmfhocal coitianta freisin: féach an tagairt is luaithe ‘Nawelort’ (1384). (Cf. ‘Baile na habhluirt’ (1841), a chualathas mar fhuaimniú áitiúil de Baile an Abhalloirt/Ballynahoulort thuasluaite i gContae Chiarraí.) Agus in ainneoin go bhfuil cuma an struchtúir Bhéarla ‘[sloinne] + ’s + town’ ar na tagairtí don logainm stairiúil ‘Orchardiston’ (1518), ‘Orchardston…’ (1575) i gContae Laoise, is cosúil arís gurb é an t-ainmfhocal coitianta seachas an sloinne atá sa treis ansiúd: cf. ‘Ballenowlert’ (1569), ‘[Orchardston alias] Ballinnoulard’ (1575). (Pléitear an fhianaise sa nóta Gaeilge faoin mbaile fearainn Baile Briotáis/Ballybrittas (logainm.ie #28286).
Mar fhocal scoir, díol suntais gur i Leath Mhogha is mó atá na samplaí seo le fáil in ainmneacha bailte fearainn — go dtí seo, ar aon chuma, agus 20,000 logainm eile sa Stát fós le scrúdú!. Dhealródh sé nach raibh an svae ag Ard Mhacha amháin mar ‘Úllord na hÉireann’ le linn na Sean-Ghael! Tugann Fergus Kelly faoi deara cé chomh coitianta is atá an crann (fia-)úill mar chrann dúchasach in Éirinn, agus go raibh a leithéid ar fáil mar bhia do na daoine is luaithe a lonnaigh sa tír seo (Early Irish Farming, lch. 259). Chuir an Féineachas (an córas dlí dúchasach in Éirinn anallód) rialacha dochta i bhfeidhm maidir le luach na gcrann úill agus an cháin (píonós) a bhí le híoc dá scriosfadh duine iad, de réir saghasanna na gcrann agus de réir stádas na n-úinéirí. Bhí an abhaill (SG aball) áirithe i measc na nAireach Feá (SG Airig Fedo) “nobles of the wood” sa téacs Sean-Ghaeilge Bretha Comaithchesa, an chatagóir is airde is tábhachtaí de na crainn (féach Early Irish Farming, lgh. 260, 380). Is dócha gurb é coitiantacht — agus uaisleacht — an chrainn úill a thug ar scríobhaí de chuid deireadh an 16ú haois an logainm doiléir Cúil Mhic Conamhal “the corner, nook of the son of Conamhail” (#28633) i gContae Laoise (a bhfuil ainm pearsanta ársa de chuid na Laighneach ann, dar le scoláirí an lae inniu) a athmhíniú mar ‘Cuilic an Abhall’ agus ‘Culic an Abhaill’ (1595, 1608).
Ní nach ionadh, mar sin, go bhfuil idir úll (an toradh) agus abha(i)ll (an crann) le fáil ina oiread sin ainmneacha bailte fearainn anuas go dtí ár linn féin.

Conchubhar Ó Crualaoich & Aindí Mac Giolla Chomhghaill

Macghníomhartha san úllord.
Cnoc na nÚll/Applefort “the hill of the apples”
(féach logainm.ie #7820).

Dáta: 10/08/2026

Cé nach mbeidh fómhar na n-úll faoi lánseol go dtí mí Mheán Fómhair, is i mí Lúnasa a chuirtear tús leis an gcnuasach. Is maith is cuimhin le cuid againn nach mbíodh aon ghnó ar siúl sa choicís dheireanach roimh dhul ar ais ar scoil ach cuairt a thabhairt go rórialta ar úlloird an cheantair! Tá slite eile ag na haosóga chun a gcuid ama a chaitheamh na laethanta seo, ar ndóigh, agus b’fhéidir nach aon drochrud é sin — dá dhíograisí a bhí na gadaithe óga, is ea is measa a scriosfaí an goile orthu agus iad ag iarraidh fáil réidh leis an bhfianaise go léir ar an slí abhaile. Filleann an feall ar an bhfeallaire, gan amhras, nó mar a deirtear i mBéarla na hÉireann, Little apples will grow again!
Bhí an-tábhacht ag roinnt le húill in Éirinn anallód, mar is léir ó líon mór na dtagairtí don toradh agus don chrann araon in ainmneacha Gaeilge na mbailte fearainn. Cuir i gcás Ceapach na nÚll “the (tillage-)plot of the apples” (logainm.ie #19972) i gContae na Gaillimhe, ainm a béarlaíodh mar Cappaghnanool; féach go ndearnadh aistriúchán díreach ar Oileán na nÚll (logainm.ie #19142) sa chontae céanna, mar Apple Island. Ó dheas, tá Doire na nÚll/Derrynanool “the wood, (oak-)grove of the apples” (logainm.ie #12842) i gContae Chorcaí; tá Ros na nÚll/Rossnanowl “the wood, elevated ground of the apples” (logainm.ie #26678) i gContae Chill Chainnigh; agus Tuaim na nÚll/Tomanoole “the tumulus, hillock of the apples” (logainm.ie #52375) i gContae Loch Garman. Anuas orthusan tá Gort na nÚll/Gortnanool “the field of the apples” (logainm.ie #7546) agus Cnoc na nÚll “the hill of the apples” (logainm.ie #7820) i gContae an Chláir. Applefort a tugadh ar an ainm deiridh sin as Béarla — is ‘leathaistriúchán’ é sin ina nglacann Brl. fort ionad cnoc mar aicmitheoir, agus an t-imfhálú mór ar theorainn an bhaile fearainn faoi thagairt aige. Go deimhin, is mór an seans gur sa sean-imfhálú seo a bhí na crainn úill ag fás.

(Conchubhar Ó Crualaoich & Aindí Mac Giolla Chomhghaill)

Muirbhigh, muirígh agus muiriúigh — agus fearthainn nach báisteach í.
Murroogh/Muirbheach “level stretch of sandy land along sea-shore, links”
(féach logainm.ie #18664)

Dáta: 03/08/2026

Míníonn Ó Dónaill an focal Nua-Ghaeilge muirbheach mar “level stretch of sandy land along sea-shore, links” (FGB s.v. muirbheach). Thuairimigh Donnchadh Ó Corráin gur eascair an focal seo ó muir “sea” + -bach “breaking” (< bongaid) na Sean-Ghaeilge ó cheart, sa chiall “sea-breach” (‘Old Norse place names II: Muirbech, Smjǫrvík’, Peritia 11 (1997)). Pé bunús atá leis, tá an eilimint seo, agus an mhalairt foirme Nua-Ghaeilge murbhach (le carn -rbh- leathan/neamhchaolaithe), le fáil i roinnt ainmneacha bailte fearainn ar fud na tíre, agus éagsúlachtaí inspéise canúnacha le sonrú orthu freisin.
Tosnaímis le Muirbheach/Murroogh (logainm.ie #18664) lámh le Cathair na Gaillimhe. Ba é /əɴˈmɪrʹuːx/ a thugtaí air sin as Gaeilge (mar a bheadh Muiriúch le béim ar an gcéad siolla) fuaimniú a luafaimid arís thíos. Fuaimniú eile ar fad a bhí le clos ar Muirbhigh/Murvey (logainm.ie #18355) in iarthar Chontae na Gaillimhe /ˈmirʹɪvʹə/ agus Muirbheach/Murrevagh (logainm.ie #37483) i gContae Mhaigh Eo /ˈmïrʹəvʹɑx/ (mar a bheadh Muirive agus Muiriveach, faoi seach).
Is cosúil gurb é an focal céanna Muirbheach a thug ainm don bhaile fearainn Murragh (logainm.ie #42219) (‘Murriogh’ (1828)) cé go bhfuil sé sin suite tamall fada ón gcósta i gContae Uíbh Fhailí. Tabhair faoi deara an fuaimniú áitiúil suntasach béarlaithe ansiúd .i. /muˈru:/ (1985) (mar a bheadh Murú leis an mbéim ar an dara siolla). Breacadh síos nóta le linn na Suirbhéireachta Ordanáis i 1837 go raibh an chuid sin den bhaile fearainn a bhí in aice na habhann ‘subject to floods’, rud a d’fhéadfadh an t-ainm muirbheach a thuilleamh don áit, b’fhéidir.
Faighimid a lán samplaí den mhalairt foirme murbhach ina bhfuil an carn -rbh- leathan seachas caol. I gCúige Uladh, cuir i gcás Murbhach, a thug ainm don dá bhaile fearainn Murvagh Lower (logainm.ie #13908) agus Murvagh Upper Glebe (logainm.ie #13909) ar an gcósta laisteas de bhaile Dhún na nGall. Bhí an carn -rbh- le clos mar /-rv-/ leathan san fhuaimniú áitiúil ansiúd, de réir dealraimh. Ach ní hamhlaidh a bhí i gcás na samplaí eile seo a leanas, a thugann le fios gur simplíodh -rbh- /-rv-/ go /-r-/ go han-luath. Cuir i gcás an logainm Murbhach/Murragh (logainm.ie #16751) i bhFine Gall (tuaisceart Chontae Bhaile Átha Cliath). Tá an sampla sin suite tamall intíre, áfach, agus in ainneoin go ritheann sruthán trasna ar a lár, níl aon ghné ann a thabharfadh ‘muirbheach’ ceart le fios. D’fhéadfaí an rud céanna a chur i leith Baile na Murbhach/Ballinamorragh (logainm.ie #53687) i gContae Loch Garman. Ach cé nach bhfuil an baile fearainn sin in aon ghiorracht don fharraige sa lá atá inniu ann, is amhlaidh a bhíodh sé suite díreach ar an gcósta go dtí go ndearnadh an slaba a mhíntíriú le linn an 19ú haois (féach Logainmneacha na hÉireann VI: Ainmneacha na mbailte fearainn, lch. 176). Dá bhrí sin is furasta an t-ainm a thuiscint mar “the town(land) of (at) the level stretches of (sandy) land along the seashore” (ibid.).
I Leath Mhogha den chuid is mó a fhaighimid muiríoch (< muiribheach) mar réadú canúnach ar muirbheach, de dheasca forbairt an fhoghair -bh- caol idirghutach sa deisceart. Tugann sé sin An Mhuiríoch/Murreagh (logainm.ie #8437) i gContae Chorcaí, chomh maith le dhá shampla i gContae Chiarraí — ceann acu gar don Choireán in Uíbh Ráthach (logainm.ie #22261) agus ceann eile siar ón Daingean (#22687), an bhéim ar an siolla deiridh i ngach cás. Is mó léitheoir, is dócha, a chuaigh go Corca Dhuibhne agus a fuair blas ar an nglan-Ghaelainn a labhraítear ar an Muiríg seo, mar a deirtear go háitiúil, atá suite ar Chuan Ard na Caithne (cf. Ard na Caithne “the height of the arbutus, wild strawberry” (#22598)). Tá ainm eile ar fad ar an gcuan sin as Béarla, ar ndóigh, mar atá Smerwick. Tá rian na Lochlainnise ar an ainm sin gan aon agó, ach is dócha nach ainm nua-chumtha ar fad de chuid na Lochlannach é, cé go measfadh duine gur vík ‘cuan’ atá sa dara heilimint. Mhol Donnchadh Ó Corráin Smerwick a léamh mar bhréagshanasaíocht Lochlannaise ar fhuaimniú an logainm Muiríoch sa Mheán-Ghaeilge .i. MG Muirbech /ˈmurʹvʹəx/ (féach Ó Corráin 1997). San oirdheisceart, freisin, tugtar Murragh (logainm.ie #1413200) as Béarla ar an gcuid sin den chósta díreach lastuaidh de bhaile Chill Mhantáin, ainm eile a thagann as réadú canúnach ar an logainm An Mhuiríoch chomh fada agus is féidir a dhéanamh amach ar na tagairtí stairiúla (‘the Murrioghe’ (1606), ‘the Morieight’ (1619) → ‘the Murrow’ (1726)).

Réadú logánta eile is ea muiriúch (mar a bheadh muireabhach mar fhoirm idirmheánúil le -bh- leathan). Chonaiceamar iarracht den fhuaimniú seo cheana sna foirmeacha déanacha den logainm úd Muirbheach/Murroogh (logainm.ie #18664) lámh le Cathair na Gaillimhe .i. /əɴˈmɪrʹuːx/ leis an mbéim ar an gcéad siolla. Fuaimniú níos suntasaí fós a chualathas ó na Gaeilgeoirí dúchasacha deireanacha i mBoirinn, Contae an Chláir, san ainm dúiche Muiriúch/Murroogh (logainm.ie #1420406) — is é /əɴmʹəˈrʹuːx/ .i. (An) Muiriúch agus an bhéim ar an siolla deiridh, an fuaimniú a thaifead taighdeoirí an Bhrainse Logainmneacha sa bhliain 1985. Thug an dúiche seo ainm do dhá bhaile fearainn, mar atá Muiriúch Cille/Murrooghkilly “level stretch of sandy land along sea-shore of (belonging to) the church” (logainm.ie #5776) agus Muiriúch Tuaithe/Murrooghtoohy “level stretch of sandy land along sea-shore of (belonging to) the laity” (logainm.ie #5778).

Díol mór spéise na réaduithe éagsúla seo den fhocal muirbheach a chur i gcomórtas le dáileadh na samplaí d’fhocal eile atá an-chosúil leis ó thaobh a struchtúr foghraíochta de .i. inbhear “grazing”, atá léirithe in Linguistic Atlas and Survey of Irish Dialects I lch. 16. Dála muirbheach, faighimid an focal inbhear á réadú sna canúintí éagsúla mar a bheadh invear, inivear, iníor, iniúr, etc. (Is é iníor litriú caighdeánach an lae inniu ar ndóigh; pléann Pádraig Ó Cearbhaill mionghnéithe foghraíochta san alt leis ‘Fishery names on the River Shannon’, Éigse 39 (2016).) Go deimhin, toisc go bhfuil fianaise againn go ndeirtí ag inbhear mar /ɪgʹˈinʹuːr/ i gCill Bheathach, gar do Cheann Léime (LASID loc. cit. Pointe 22), ní miste a chur san áireamh gurbh é an leagan Cláiríneach den fhocal muirbheach atá in ainm na haille Aill an Mharú/Aylevaroo (#104013), gar do Chill Rois, ó cheart.
Mar fhocal scoir ar logainmneacha cois fharraige, tagaimid ar deireadh go dtí An Fhearthainn/Naran, ainm baile fearainn (logainm.ie #14607) agus sráidbhaile (logainm.ie #1414079) i gContae Dhún na nGall. Sin logainm a bhainfeadh siar as éinne, in ainneoin nach annamh a thiteann an bháisteach sa chuid sin den tír! Ach tá an áit seo suite cois trá — go deimhin tá sé taobh leis an Trá Mhór (Tramore Strand ar na mapaí) — agus dá bhrí sin is féidir linn a chur san áireamh gurb éard atá i gceist le fearthainn anseo ná malairt foirme den fhocal feorthainn, ar leagan eile é féin de feorainn “grassy place; grassy river or shore” (FGB s.v. feorainn), focal a bhuail linn cheana agus sinn ag plé an logainm Bhéarla Beach/An Trá (logainm.ie #8347) i gContae Chorcaí. Tagann an bhunfhoirm den fhocal sin i gceist in ainm an bhaile fearainn Béal Átha Feorainne/Ballyforan “approach to (the) ford of (at) (the) grassy riverside” (logainm.ie #42580) i gContae Ros Comáin. Cé go bhfuil an áit seo gar do lárphointe tíreolaíoch an oileáin, tá sé suite ar bhruach na Suca — sin fáth an ainm, is cosúil. Tá an eilimint chéanna le fáil i mionainmneacha ar chósta Chontae Mhaigh Eo, m.sh An Fheorainn/Feorin “(the) grassy riverside” (logainm.ie #1399403; #1399404) and Trá Fheorainn Uí Eo/Feorinyeeo (logainm.ie #114210), cé nach léir bunús an cháilitheora sa logainm deiridh.

Conchubhar Ó Crualaoich & Aindí Mac Giolla Chomhghaill

Leathanach 1 as 17 ar aghaidh