I Mílisín na míosa seo caite, pléadh eilimintí logainmneacha agus na bealaí a bhféadfaí iad a úsáid i gcomhar le huirlisí eile chun eolas a fháil faoi áiteanna a mbíonn, nó a mbíodh tráth, baol tuilte iontu. Anuas ar an bplé sin ar fad, is amhlaidh a d’fhéadfadh na bunlogainmneacha Gaeilge a bheith úsáideach chun suíomhanna a aithint atá feiliúnach don athfhliuchadh nó do mhaolú tuilte.
Mar shampla, ní rithfeadh cúrsaí uisce le duine a chloisfeadh na logainmneacha Béarla Lagore Big (logainm.ie #37986) agus Lagore Little (logainm.ie #37987), ag tagairt do dhá bhaile fearainn taobh le Dún Seachlainn i gContae na Mí. Níl mórán brí leis na foirmeacha Gaeilge ‘Lagór mór’ agus ‘Lagór beag’ a breacadh ó chainteoirí dúchais sa cheantar in Ainmleabhair na Suirbhéireachta Ordanáis ach an oiread. Bíodh sin mar atá, léiríonn foirmeacha béarlaithe luatha, amhail ‘Laghgower’ (1415) agus ‘loghgowre’ (1481), chomh maith le foirmeacha Gaeilge amhail ‘Loch Gabhor’ “lake of (the white) horses” (m.sh. Annála Uladh s.a. 785) nó ‘Loch Gabhair’ “lake of (the white) horse” (Annála na gCeithre Máistrí, a cuireadh i dtoll a chéile sa 17ú haois), go bhfuil an focal loch san ainm go cinnte; rud nár thuig Gaeilgeoirí na háite sa 19ú haois, is dócha. Bunaithe ar an bhfianaise seo is í Loch Gabhar an fhoirm Gaeilge atá in úsáid oifigiúil ó na 1980í i leith. Níl aon loch anseo anois, ach nuair fhéachtar ar léarscáileanna ithreach de chuid an EPA, is léir láithreach cén chúis go bhfuil an eilimint le fáil sa logainm: tá paiste mór d’ithir lochach (Brl. lacustrine) lastoir de Dhún Seachlainn, chomh maith le paiste eile i gcúinne thoir theas Loch Gabhar Mór (féach léarscáileanna ithreach thíos).

(Léarscáil fo-ithreach de Loch Gabhar Mór / Lagore Big agus Loch Gabhar Beag / Lagore Little, Contae na Mí. Ithir lochach marcáilte le + https://gis.epa.ie/EPAMaps/)

(Léarscáil fo-ithreach de Loch Gabhar Mór / Lagore Big agus Loch Gabhar Beag / Lagore Little, Contae na Mí. Ceantar eile d'ithir lochach marcáilte le + https://gis.epa.ie/EPAMaps/)

Téann an t-uisce ón dá phaiste lochach seo isteach in Abhainn Ghabhra / Broadmeadow Water (logainm.ie #1165296), agus luann Plean Forbartha an Chontae go bhfuil baol tuilte ann níos faide síos cúrsa na habhann sin i Ráth Tó (Meath County Development Plan 2021–2026). Dhealródh sé go bhfuil gaol idir ainm an locha (Loch Gabhar) agus ainm na habhann (Abhainn Ghabhra), faoi mar a bhí dlúthbhaint idir loch is abhainn ó thaobh cúrsaí hidreolaíochta freisin. Go deimhin, ós rud é go ritheann an t-uisce ón dá phaiste mhóra lochacha seo isteach in Abhainn Ghabhra, d’fhéadfadh an gnáthdhuine a thuairimiú go bhféadfaí tuilte san abhainn ag Ráth Tó a mhaolú nuair a bhíonn báisteach throm ann ach Loch Gabhar a athfhliuchadh agus a úsáid mar loch coinneála. Is cinnte go dtabharfadh an bunlogainm Gaeilge agus na léarscáileanna ithreach le tuiscint go mbeadh a leithéid de chur chuige éifeachtach. An bac is mó a bheadh air seo anois ná go bhfuil cuid d’fhorbairt tithíochta i nDún Seachlainn a tógadh le blianta beaga anuas ag gobadh isteach sa phaiste sin d’ithir lochach. Sa chás seo, seans nár aithin an lucht pleanála an rabhadh a bhí sna logainmneacha agus na léarscáileanna ithreach nó b’fhéidir gur measadh nach fadhb dhosháraithe a bhí san ithir lochach sin ó thaobh tuilte de.
Níl i Loch Gabhar “lake of (the white) horses” ach sampla amháin den iliomad logainmneacha a bhféadfaí a úsáid i gcomhar le léarscáileanna ithreach chun áiteanna a bheadh feiliúnach don athfhliuchadh a aithint, ar bheagán costais agus gan aon oibreacha móra innealtóireachta a chur ar bun. Dála an scéil, d’fhéadfadh logainmneacha nach luaitear ach sa tseanlitríocht a bheith úsáideach don obair seo! Phléigh alt sa tsraith Téama faoi Thrácht (Téama 124) na logainmneacha An Screagán / Screggan “the rough, rocky, stony ground” agus Lainn Eala / Lynally “church of (the) swan” in aice le Tulach Mhór, Contae Uíbh Fhailí. Tagann an eilimint Eala sa dara logainm sin ó ainm an naoimh a bhunaigh an teampall paróiste, is é sin Colmán Eala. De réir Bheatha Cholmáin, fuair an naomh a leasainm ó Loch Eala “lake of (the) swan”, loch draíochta a luadh taobh leis an láthair eaglasta a bhunaigh sé in Lainn Eala. Ní théadh duine nó ainmhí i ngiorracht don loch toisc go mbíodh sé faoi gharda ag ‘péist urchóideach’. Ach tar éis do Cholmán cúnamh a ghairm ó roinnt naomh agus cléireach, baineadh an cloigeann den phéist agus cuireadh é sa reilig nua a bhí díreach coisricthe. (Le haghaidh tuilleadh tagairtí don logainm seo i seanlitríocht na Gaeilge (féach E-Onomasticon s.n. lann elo). Is minic a bhuailtear le cumadóireacht ainmneacha i seanlitríocht na Gaeilge, ar ndóigh, agus ní léir dúinn anois cé acu an fíorlogainm nó gléas liteartha a bhí sa Loch Eala seo. Tugann taighdeoirí logainmneacha taibhsí ar a leithéid sin d’ainm a chumtar sa tseanlitríocht. (Úsáidimid an téarma seo freisin ar bhotúin nó ainmneacha bréige eile a bhreactar ar léarscáileanna nó i bhfoinsí stairiúla eile, agus a chuireann an dallamullóg ar logainmneoirí.) Mar sin, ní thógfá ar éinne é, dá measfadh siad gur taibhse a bhí in Loch Eala agus gan aon loch le fáil sa lá atá inniu ann, áit ar bith i Lainn Eala / Lynally Glebe (#42263)

(Léarscáil fo-ithreach de Lainn Eala / Lynally Glebe agus na bailte fearainn eile timpeall air, Contae Uíbh Fhailí. Ceantar mór d’ithir ghlárach (tuilemhá) marcáilte le +: https://gis.epa.ie/EPAMaps/)

Léiríonn an taighde eolaíochta ar léarscáileanna ithreach an EPA go bhfuil ceantar mór d’ithir ghlárach sa bhaile fearainn seo a shíneann isteach sna bailte fearainn atá mórthimpeall air, idir Abhainn Thulach Mhór agus an Chlóideach agus níos faide ar aghaidh. Tugtar Flooded Bottoms ar an talamh atá díreach lastuaidh den seanláthair eaglasta ar léarscáileanna 6ʺ na Suirbhéireachta Ordanáis (1ú eagrán) agus is mór an díol suntais é go ngobann an ithir ghlárach isteach i mbaile fearainn darb ainm Coill Uisce / Killiskea “wood of water” (logainm.ie #42305). D’fhéadfaí a thuairimiú, mar sin, gurbh ionann an ceantar mór seo d’ithir ghlárach agus suíomh Loch Eala, agus gur draenáladh an loch de réir a chéile i gcaitheamh na mblianta. Bíodh sin ar fad mar atá, is cinnte go léiríonn na léarscáileanna ithreach go raibh tuilemhá mór anseo, agus gur dócha go mbíodh an ceantar faoi chaibidil faoi uisce seasta ar feadh tréimhsí a bhí fada a dhóthain le go mbainfí úsáid as an eilimint loch sa logainm. Tá an chuma ar an scéal, mar sin, gur féidir linn logainmneacha ón tseanlitríocht a úsáid i gcomhar le léarscáileanna ithreach an lae inniu chun suíomhanna a aithint atá i mbaol tuilte nó atá feiliúnach don athfhliuchadh – agus é seo ar bheagán costais. Ar an mórgóir, léiríonn na samplaí thuas agus na cinn a pléadh i Milisín na míosa seo caite go bhféadfadh cur chuige idirdhisciplíneach idir taighdeoirí logainmníochta, lucht pleanála, tíreolaithe agus innealtóirí a bheith an-fhiúntach agus iarrachtaí ar bun amach anseo chun gnéithe nádúrtha a úsáid chun tuilte a mhaolú agus suíomhanna a aithint don athfhliuchadh. Tá lón machnaimh ann ar a laghad.
(Chun a thuilleadh eolais a fháil ar úsáid na logainmneacha chun stair tuilte a rianú, féach ‘Early Medieval Place-Names and Riverine Flood Histories: A New Approach and New Chronostratigraphic Records for Three English Rivers’, lgh. 381–405, Pears, B., Brown, A.G., Carroll, J., Toms, Phillip, Wood, J.C. and Jones, R (2020): European Journal of Archaeology.)

(Conchubhar Ó Crualaoich & Justin Ó Gliasáin)

Chaitheamar súil an tseachtain seo caite ar roinnt téarmaí éagsúla do thoibreacha agus d’fhuaráin i logainmneacha na tíre agus ar mhinicíocht an fhocail *tobar ‘well, spring, fountain, source’ chomh maith leis an leigheas a luaitear le toibreacha ar leith, gan trácht ar na téarmaí éagsúla eile atá le fáil a thagraíonn do thoibreacha ar nós *tiobra nó an leagan malartach coitianta *tiobraid (foirm infhillte a bhíonn calctha i logainmneacha go minic) faoi mar atá sa sampla is mó go mór le rá, Tiobraid Árann / Tipperary “the well of/at the (river) Ára” (seanainm don abhainn a shníonn trí Bhaile Thiobraid Árann seans (féach Onomasticon DIAS s.n. ára) agus fuarán mar atá san ainm Ceathrú na bhFuarán / Carrownaworan ‘the quarter (land) of the springs, fountains’ (logainm.ie #45715) i gContae Shligigh.

Cé go bhfuil neart samplaí den mhír tiobra / tiobraid ‘well, spring, fountain, source’ le fáil go flúirseach in ainmneacha na mbailte fearainn, is díol suntais é gur annamh a fheictear cáilithe ag ainm pearsanta iad faoi mar atá Tiobra Fhachna / Tibberaghny ‘the well of Fachna (< Mid.Ir. Fachtna)’ (logainm.ie #26492) i gContae Chill Chainnigh. A mhalairt de scéal ar fad atá ann i gcás logainmneacha ina bhfuil an mhír Tobar ‘well, fountain, spring, source’ le fáil iontu, is iomaí sampla den struchtúr ‘tobar + ainm pearsanta’ atá le fáil fud fad na tíre mar atá Tobar Féilim / Toberphelim ‘Féilim’s well’ (logainm.ie #32934) i gContae an Longfoirt; Tobar Iarlatha / Toberjarleth ‘Iarlaith’s well’ (logainm.ie #21995) i gContae na Gaillimhe agus Tobar Ruairí / Toberrory ‘Ruairí’s well’ (logainm.ie #43913) i gContae Ros Comáin, gan tagairt ná trácht ar fhairsingeacht na mbailte fearainn nó na dtoibreacha den ainm Tobar Bhríde (tá Tobar Bríde, i.e. foirm chalctha den ghin. Bríde gan séimhiú le fáil chomh maith céanna) ‘St. Brigid’s well’ nó Tobar Phádraig / Toberpatrick (Tobar Pádraig chomh maith) ‘St. Patrick’s well’. Thabharfadh sé seo le fios gur mó i bhfad an úsáid a baineadh as tobar ná tiobra / tiobraid, ach is fiú a lua gur ann chomh maith do logainmneacha ina bhfuil tiobraid ina cháilitheoir ann féin; Achadh Tiobraide / Aughatubbrid or Chatsworth “field of (the) well, spring, fountain, source” (logainm.ie #26541) i gContae Chill Chainnigh; Baile na Tiobraide a bhí ina réamhtheachtaí do Ballintubbert (logainm.ie #28120) agus Springhill (‘Balletibred’ roimhe sin) (logainm.ie #28860) i gContae Laoise chomh maith le Ballintubbrid (logainm.ie #31887) i gContae Luimnigh. Ina dteannta sin tá Cill Tiobraide / Kiltubbrid ‘church of (the) spring, fountain’ (logainm.ie #40330; #40825) i gContae Mhuineacháin; Cluain Tiobraide / Clontubbrid ‘meadow, pasture of (the) spring, fountain’ i gContaetha Mhaigh Eo (logainm.ie #36824) agus Chill Chainnigh (logainm.ie #27473); Baile na dTiobrad / Ballintubbrid ‘the town(land) of the springs, fountains’ (logainm.ie #52227) i gContae Loch Garman; Lios na dTiobrad / Lisnatubbrid ‘the ringfort of the springs, fountains’ (logainm.ie #48375) i gContae Thiobraid Árann; Cill Tiobrad / Kiltubbrid ‘church of springs, fountains’ (logainm.ie #29335) i gContae Liatroma agus Cluain Tiobrad ‘meadow, pasture of springs, fountains’ a bhí ina réamhtheachtaí do Clontibret (logainm.ie #1979) i gContae Mhuineacháin, Cloontubbrid (logainm.ie #30033) i gContae Liatroma agus Cloontubbrid i gContaetha Mhaigh Eo (logainm.ie #35972) agus Chiarraí (logainm.ie #23901). Díol spéise a mhinice is a fheictear tiobraid i dteannta cluain ‘meadow, pasture’ agus cé nach léir baileach cén chúis atá leis seo, “meadow, pasture” nó a mhacasamhail de bhrí a thugtar go hiondúil (féach FGB, Dinneen cluain; DIL clúain), tugann Julius Pokorny (Indogermanisches etymologisches Wörterbuch, I 1959 p. 603) spléachadh ar bhunús Ind-Eorpaise an fhocail *klop-ni-, ón bhfréamh *klep- a chiallaíonn ‘feucht’ “damp” (cf. Pádraig Ó Cearbhaill, Logainmneacha na hÉireann III: Cluain i Logainmneacha Co. Thiobraid Árann, p. 19). Thabharfadh sé seo le fios gur thagair cluain d’fhéarach ‘fliuch’ i dtús aimsire, mar thoradh ar na fuaráin is dócha, cé gur le hais aibheacha is mó atá logainmneacha le cluain le fáil.

Murab ionann is tobar nó tiobraid, atá ina mhír choiteann ag tús logainmneacha (mar aicmitheoir) agus mar cháilitheoir chomh maith mar atá thuasluaite, is beag rian den bhfocal fuarán (< Sean-Ghaeilge úarán ‘spring, ‘a well spring or fountain’’) nó aon leagan malartach eile de atá le fáil ag tús ainmneacha bhailte fearainn na linne seo. I bhfianaise an méid seo, thuigfí don té a cheapfadh nach raibh an focal fuarán in úsáid sa Ghaeilge labhartha i gcoitinne ach i bhfírinne an scéil, tá sé réasúnta coitianta mar cháilitheoir in ainmneacha bhailte fearainn. Mar shampla tá Ceathrú na bhFuarán / Carrownaworan the quarter (land measure) of the springs’ i gContae Shligigh (logainm.ie #45715); Achadh an Fhuaráin / Aghanoran ‘the field of the spring’ (logainm.ie #33002) i gContae an Longfoirt; Carraig an Fhuaráin / Carrickanoran ‘the rock of the spring’ i gContaetha Chill Chainnigh (logainm.ie #27169) agus Mhuineacháin (logainm.ie #40895); Cnoc an Fhuaráin / Knockanoran ‘the hill of the spring’ i gContaetha Loch Garman (logainm.ie #54079), Laoise (logainm.ie # 27962) agus Chorcaí (logainm.ie #8924); chomh maith le Cúil an Fhuaráin / Coolanoran ‘the recess of the spring’ (logainm.ie #32158) i gContae Luimnigh. Ina dteannta sin, tá Baile an Fhuaráin ‘the town(land) of the spring’ ina réamhtheachtaí do Ballynoran, mar atá i gContaetha Thiobrad Árann (logainm.ie #47427) agus Chorcaí (logainm.ie #12063), chomh maith le Ballinoran (logainm.ie #31077) i gContae Luimnigh. Maidir le sanasaíocht an fhocail fuarán, a d’fhorbair as an bhfoirm Sean-Ghaeilge úarán (dil.ie s.v.), glactar leis i measc teangeolaithe go bhfuil gaol idir é agus úar ‘cold’ na Sean-Ghaeilge (féach J. Vendryes, Lexique Étymologique de l’Irlandais Ancien; T U,1978), agus is léir gurb í seo an bhrí a baineadh as nuair a rinneadh An Fuarán ‘the spring, ‘a spring well or fountain’ a aistriú mar ‘Coldewelle’ [Coldwells] i gContae Chill Dara chomh fada siar le 1243 (féach logainm.ie #25820).

Focal díorthaithe eile ón tSean-Ghaeilge úarán ‘spring, ‘a spring well or fountain’ is ea an leagan malartach órán (Ó Dónaill s.v. órán), mar atá le fáil i roinnt bheag logainmneacha i gCúige Chonnacht mar shampla Órán Beag / Oranbeg ‘spring, small’ (logainm.ie #18799), agus dar ndóigh Órán Mór / Oranmore ‘spring, big’ (logainm.ie #18476) i gContae na Gaillimhe. Cé go léirítear Órán Mór / Oranmore mar ‘Uarán Mór’ i bhfoinsí scríofa, leagtar béim ar na foirmeacha Gaeilge labhartha, a taifeadadh sna 1960idí, ar an túsghuta Ó /oː/ mar a bheadh /oːrɑːn moːr/, rud a cuireadh san áireamh i bhfoirmeacha oifigiúla Gaeilge na n-ainmneacha Órán Mór agus Órán Beag.

Is mar cháilitheoir atá órán ‘spring, fountain’ le fáil i líon beag bailte fearainn i gContae na Gaillimhe mar atá Barr na nÓrán / Barnanoraun ‘the (hill-)top of the springs” (logainm.ie #18055). Go deimhin, is cruinn beacht mar chur síos é ar an áit úd mar is léir ó léarscáil 6″ na Suirbhéireachta Ordanáis go n-ardaíonn roinnt sruthán sa bhaile fearainn seo. Tá an eilimint chéanna le fáil in dhá bhaile fearainn eile sa chontae chomh maith; Lisín an Óráin / Lisheenanoran ‘the (small) ringfort of the spring’ (logainm.ie #18424) gar do Chor an Dola agus Cnoc Óráin / Oranhill ‘hill of (the) spring’ (logainm.ie #18615) gar d’Órán Mór. Seans gur ag tagairt de ‘fuarán’ atá órán i ndornán logainmneacha eile agus é ina eilimint dheiridh ach i roinnt cásanna, d’fhéadfadh sé gur léargas é ar an ainm pearsanta den fhuaimniú céanna Órán (< Nua-Ghaeilge Mhoch: Odhrán) e.g. Cluain Óráin / Cloonoran ‘meadow, pasture of (the) spring; nó ‘Órán’s meadow, pasture’ (logainm.ie #20540) i gcontae na Gaillimhe (féach chomh maith Cluain Óráin Íochtarach / Castlebellew (logainm.ie #20538) agus Cluain Óráin Uachtarach / Cloonoranoughter (logainm.ie #20527); chomh maith le dhá bhaile fearainn den ainm Gorteenoran (logainm.ie #30371) agus Georgia nó Gorteenoran (logainm.ie #30390) i gContae Liatroma, a d’eascair ón mbun leagan Gaeilge Goirtín Óráin ‘(small) field of (the) spring; nó ‘Órán’s (small) field’.

I gcás Órán / Oran (logainm.ie # 2114) i gContae Ros Comáin, is beag amhras atá ann faoi bhunús an ainm i bhfianaise roinnt foinsí liteartha Gaeilge, san fhoirm shimpléacsúil ‘Uarán’ agus le cáilitheoirí araon mar atá ‘Fuaran Mhoighe h-Oi’ ‘Órán of Maigh nAí’ (Maigh nAí: seanainm éagtha don dúiche) agus ‘Uarán nGaraidh’ (et var.) a choinníonn an litriú coimeádach (f)uarán ‘spring, fountain’. Léiríonn an leagan béarlaithe ‘Oraneclabby’, a taifeadadh c.1660, leagan eile den logainm úd atá níos faide, is é sin Órán Uí Chlabaigh ‘Órán of Ó Clabaigh’ (< Uarán), agus ní trí thionóisc ná trí thaisme a tharla an ceangal seo leis an sloinne Ó Clabaigh. In 1556, maíodh gurb é ‘Giolla Colaim O Clapaicch [Giolla Cholaim Ó Clabaigh]’ a tháinig i gcomharbacht ar Naomh Pádraig in Órán (ARE V, p. 1542), agus céad bliain níos túisce in 1454, luadh ‘Cornelius Oclabaid [Conchúr? Ó Clabaigh]’ leis an bparóiste seo (‘perpetual vicar of St. Patrick's de Fuaian (rectius Fuaran)’) i.e. ‘St. Patrick’s de Fuaian [Fuaran]’ (Calendar of Papal Registers X, pp. 704-714). Chuir ‘Maurice Oclabaid [Muiris? Ó Clabaigh]’ i leith Ó Clabaigh gur tháinig sé ar ‘réiteach síomóntach’ ioncam eaglasta Óráin a roinnt le ‘Matthew Oclabaid [Matha Ó Clabaigh]’, a mhaígh go raibh éileamh dlisteanach aige féin. Seo againn triúr mar sin, den sloinne Ó Clabaigh dul i bpíobán a chéile maidir le luach an pharóiste agus ní haon comhtharlú é. Táscaire soiléir ar an dlúthbhaint a bhí ag an teaghlach áirithe seo leis an mbunú eaglasta in Órán atá sa chur síos a rinne P. W. Woulfe ar fheidhm mhuintir Uí Chlabaigh, sé sin ‘erenaghs [airchinnigh ‘stewards’] (Sloinnte Gaedheal is Gall). Ní mór cuimhneamh dar ndóigh, gur mór idir teaghlaigh cléireachais san eaglais Ghaelach sa tréimhse sin agus eaglais an lae inniu - ba mhinic an t-am sin, cúram an bhiocaire nó comharba ‘successor (of the founder)’ a fhágáil le hoidhreacht, ó athair go mac. Is cinnte mar sin nach bhfuil sa méid seo ach an chuid is lú den scéal agus go bhfuil neart eile i stair an logainm úd Oran agus sna leaganacha Gaeilge a tháinig roimhe!

(Conchubhar Ó Crualaoich & Aindí Mac Giolla Chomhghaill)