I Mílisín na míosa seo caite, pléadh eilimintí logainmneacha agus na bealaí a bhféadfaí iad a úsáid i gcomhar le huirlisí eile chun eolas a fháil faoi áiteanna a mbíonn, nó a mbíodh tráth, baol tuilte iontu. Anuas ar an bplé sin ar fad, is amhlaidh a d’fhéadfadh na bunlogainmneacha Gaeilge a bheith úsáideach chun suíomhanna a aithint atá feiliúnach don athfhliuchadh nó do mhaolú tuilte.
Mar shampla, ní rithfeadh cúrsaí uisce le duine a chloisfeadh na logainmneacha Béarla Lagore Big (logainm.ie #37986) agus Lagore Little (logainm.ie #37987), ag tagairt do dhá bhaile fearainn taobh le Dún Seachlainn i gContae na Mí. Níl mórán brí leis na foirmeacha Gaeilge ‘Lagór mór’ agus ‘Lagór beag’ a breacadh ó chainteoirí dúchais sa cheantar in Ainmleabhair na Suirbhéireachta Ordanáis ach an oiread. Bíodh sin mar atá, léiríonn foirmeacha béarlaithe luatha, amhail ‘Laghgower’ (1415) agus ‘loghgowre’ (1481), chomh maith le foirmeacha Gaeilge amhail ‘Loch Gabhor’ “lake of (the white) horses” (m.sh. Annála Uladh s.a. 785) nó ‘Loch Gabhair’ “lake of (the white) horse” (Annála na gCeithre Máistrí, a cuireadh i dtoll a chéile sa 17ú haois), go bhfuil an focal loch san ainm go cinnte; rud nár thuig Gaeilgeoirí na háite sa 19ú haois, is dócha. Bunaithe ar an bhfianaise seo is í Loch Gabhar an fhoirm Gaeilge atá in úsáid oifigiúil ó na 1980í i leith. Níl aon loch anseo anois, ach nuair fhéachtar ar léarscáileanna ithreach de chuid an EPA, is léir láithreach cén chúis go bhfuil an eilimint le fáil sa logainm: tá paiste mór d’ithir lochach (Brl. lacustrine) lastoir de Dhún Seachlainn, chomh maith le paiste eile i gcúinne thoir theas Loch Gabhar Mór (féach léarscáileanna ithreach thíos).

(Léarscáil fo-ithreach de Loch Gabhar Mór / Lagore Big agus Loch Gabhar Beag / Lagore Little, Contae na Mí. Ithir lochach marcáilte le + https://gis.epa.ie/EPAMaps/)

(Léarscáil fo-ithreach de Loch Gabhar Mór / Lagore Big agus Loch Gabhar Beag / Lagore Little, Contae na Mí. Ceantar eile d'ithir lochach marcáilte le + https://gis.epa.ie/EPAMaps/)

Téann an t-uisce ón dá phaiste lochach seo isteach in Abhainn Ghabhra / Broadmeadow Water (logainm.ie #1165296), agus luann Plean Forbartha an Chontae go bhfuil baol tuilte ann níos faide síos cúrsa na habhann sin i Ráth Tó (Meath County Development Plan 2021–2026). Dhealródh sé go bhfuil gaol idir ainm an locha (Loch Gabhar) agus ainm na habhann (Abhainn Ghabhra), faoi mar a bhí dlúthbhaint idir loch is abhainn ó thaobh cúrsaí hidreolaíochta freisin. Go deimhin, ós rud é go ritheann an t-uisce ón dá phaiste mhóra lochacha seo isteach in Abhainn Ghabhra, d’fhéadfadh an gnáthdhuine a thuairimiú go bhféadfaí tuilte san abhainn ag Ráth Tó a mhaolú nuair a bhíonn báisteach throm ann ach Loch Gabhar a athfhliuchadh agus a úsáid mar loch coinneála. Is cinnte go dtabharfadh an bunlogainm Gaeilge agus na léarscáileanna ithreach le tuiscint go mbeadh a leithéid de chur chuige éifeachtach. An bac is mó a bheadh air seo anois ná go bhfuil cuid d’fhorbairt tithíochta i nDún Seachlainn a tógadh le blianta beaga anuas ag gobadh isteach sa phaiste sin d’ithir lochach. Sa chás seo, seans nár aithin an lucht pleanála an rabhadh a bhí sna logainmneacha agus na léarscáileanna ithreach nó b’fhéidir gur measadh nach fadhb dhosháraithe a bhí san ithir lochach sin ó thaobh tuilte de.
Níl i Loch Gabhar “lake of (the white) horses” ach sampla amháin den iliomad logainmneacha a bhféadfaí a úsáid i gcomhar le léarscáileanna ithreach chun áiteanna a bheadh feiliúnach don athfhliuchadh a aithint, ar bheagán costais agus gan aon oibreacha móra innealtóireachta a chur ar bun. Dála an scéil, d’fhéadfadh logainmneacha nach luaitear ach sa tseanlitríocht a bheith úsáideach don obair seo! Phléigh alt sa tsraith Téama faoi Thrácht (Téama 124) na logainmneacha An Screagán / Screggan “the rough, rocky, stony ground” agus Lainn Eala / Lynally “church of (the) swan” in aice le Tulach Mhór, Contae Uíbh Fhailí. Tagann an eilimint Eala sa dara logainm sin ó ainm an naoimh a bhunaigh an teampall paróiste, is é sin Colmán Eala. De réir Bheatha Cholmáin, fuair an naomh a leasainm ó Loch Eala “lake of (the) swan”, loch draíochta a luadh taobh leis an láthair eaglasta a bhunaigh sé in Lainn Eala. Ní théadh duine nó ainmhí i ngiorracht don loch toisc go mbíodh sé faoi gharda ag ‘péist urchóideach’. Ach tar éis do Cholmán cúnamh a ghairm ó roinnt naomh agus cléireach, baineadh an cloigeann den phéist agus cuireadh é sa reilig nua a bhí díreach coisricthe. (Le haghaidh tuilleadh tagairtí don logainm seo i seanlitríocht na Gaeilge (féach E-Onomasticon s.n. lann elo). Is minic a bhuailtear le cumadóireacht ainmneacha i seanlitríocht na Gaeilge, ar ndóigh, agus ní léir dúinn anois cé acu an fíorlogainm nó gléas liteartha a bhí sa Loch Eala seo. Tugann taighdeoirí logainmneacha taibhsí ar a leithéid sin d’ainm a chumtar sa tseanlitríocht. (Úsáidimid an téarma seo freisin ar bhotúin nó ainmneacha bréige eile a bhreactar ar léarscáileanna nó i bhfoinsí stairiúla eile, agus a chuireann an dallamullóg ar logainmneoirí.) Mar sin, ní thógfá ar éinne é, dá measfadh siad gur taibhse a bhí in Loch Eala agus gan aon loch le fáil sa lá atá inniu ann, áit ar bith i Lainn Eala / Lynally Glebe (#42263)

(Léarscáil fo-ithreach de Lainn Eala / Lynally Glebe agus na bailte fearainn eile timpeall air, Contae Uíbh Fhailí. Ceantar mór d’ithir ghlárach (tuilemhá) marcáilte le +: https://gis.epa.ie/EPAMaps/)

Léiríonn an taighde eolaíochta ar léarscáileanna ithreach an EPA go bhfuil ceantar mór d’ithir ghlárach sa bhaile fearainn seo a shíneann isteach sna bailte fearainn atá mórthimpeall air, idir Abhainn Thulach Mhór agus an Chlóideach agus níos faide ar aghaidh. Tugtar Flooded Bottoms ar an talamh atá díreach lastuaidh den seanláthair eaglasta ar léarscáileanna 6ʺ na Suirbhéireachta Ordanáis (1ú eagrán) agus is mór an díol suntais é go ngobann an ithir ghlárach isteach i mbaile fearainn darb ainm Coill Uisce / Killiskea “wood of water” (logainm.ie #42305). D’fhéadfaí a thuairimiú, mar sin, gurbh ionann an ceantar mór seo d’ithir ghlárach agus suíomh Loch Eala, agus gur draenáladh an loch de réir a chéile i gcaitheamh na mblianta. Bíodh sin ar fad mar atá, is cinnte go léiríonn na léarscáileanna ithreach go raibh tuilemhá mór anseo, agus gur dócha go mbíodh an ceantar faoi chaibidil faoi uisce seasta ar feadh tréimhsí a bhí fada a dhóthain le go mbainfí úsáid as an eilimint loch sa logainm. Tá an chuma ar an scéal, mar sin, gur féidir linn logainmneacha ón tseanlitríocht a úsáid i gcomhar le léarscáileanna ithreach an lae inniu chun suíomhanna a aithint atá i mbaol tuilte nó atá feiliúnach don athfhliuchadh – agus é seo ar bheagán costais. Ar an mórgóir, léiríonn na samplaí thuas agus na cinn a pléadh i Milisín na míosa seo caite go bhféadfadh cur chuige idirdhisciplíneach idir taighdeoirí logainmníochta, lucht pleanála, tíreolaithe agus innealtóirí a bheith an-fhiúntach agus iarrachtaí ar bun amach anseo chun gnéithe nádúrtha a úsáid chun tuilte a mhaolú agus suíomhanna a aithint don athfhliuchadh. Tá lón machnaimh ann ar a laghad.
(Chun a thuilleadh eolais a fháil ar úsáid na logainmneacha chun stair tuilte a rianú, féach ‘Early Medieval Place-Names and Riverine Flood Histories: A New Approach and New Chronostratigraphic Records for Three English Rivers’, lgh. 381–405, Pears, B., Brown, A.G., Carroll, J., Toms, Phillip, Wood, J.C. and Jones, R (2020): European Journal of Archaeology.)

(Conchubhar Ó Crualaoich & Justin Ó Gliasáin)

Ba é an focal úll “apple” a bhí faoi chaibidil againn an tseachtain seo caite, ach féach gur minicí go mór a fhaighimid an focal gaolmhar abha(i)ll i logainmneacha Gaeilge, a chiallaíonn idir “apple-tree” agus, go háirithe ó thuaidh, “orchard”. Cuir i gcás Abhaill Bhán/Avalbane “white apple-tree (i.e. orchard)” (logainm.ie #40526) agus Abhaill Riabhach/Avalreagh “grey apple-tree (i.e. orchard)” (logainm.ie #40527) i gContae Mhuineacháin. Cuir fuaimniú na heiliminte ansin i gcodarsnacht le Abhaill Bheag/Owlbeg “little apple-tree” (logainm.ie #3186) i gContae Cheatharlach, agus Seanabhaill/Shanowle “old apple-tree” (logainm.ie #53423) agus ar ndóigh An Abhaill/Theoil “the apple-tree” (logainm.ie #52402) i gContae Loch Garman, láimh le sráidbhaile Maolán na nGabhar/Oilgate.
Sna samplaí seo tá an focal abhaill ag feidhmiú mar phríomheilimint nó mar ‘aicmitheoir’. (Sin é an téarma a úsáideann an Brainse Logainmneacha a fhreagraíonn do Brl. generic (element). Is é sin, tagraíonn sé don ghné atá á ainmniú, murab ionann is an aidiacht sean- sa logainm Seanabhaill a thugann eolas breise faoin abhaill féin — is cáilitheoir nó eilimint cháilithe é sin.) Ach is minicí go mór a thagann abhall i gceist mar a bheadh eilimint thánaisteach agus é ag cáiliú aicmitheora eile. Sa ghinideach iolra is mó a fhaighimid é, m.sh. Cluain Abhall/Cloonoul “pasture of (the) apple-trees” (logainm.ie #32032) i gContae Luimnigh agus Corr Abhall/Corrowle “round hill(?), hollow(?) of (the) apple-trees” (logainm.ie #45839) i gContae Thiobraid Árann. Tá sampla eile den logainm céanna le fáil i gContae an Longfoirt .i. Corr Abhall/Corrool (logainm.ie #32586), agus sampla eile fós — leis an alt — is ea Corr na nAbhall “the round hill of the apple-trees” (logainm.ie #35737) i gContae Mhaigh Eo. Tá an t-alt le sonrú sna logainmneacha seo inár ndiaidh freisin: Cúil na nAbhall/Coolnanowle “the recess of the apple-trees” (logainm.ie #28819) i gContae Laoise, agus Coill Lios na nAbhall/Killasanowl “the wood of (at) the ring-fort of the apple-trees” (logainm.ie #29251). Sin ainm a chuirfeadh an leagan Béarla den logainm Cnoc na nÚll “the hill of the apples” i gcuimhne dúinn, an áit úd i gContae an Chláir a phléamar an tseachtain seo caite. Sa chás sin rinneadh leathaistriúchán ar an ainm mar Applefort, toisc, is dócha, gur baineadh athúsáid as fothracha an imfhálaithe mar úllord. Cuir an dá logainm sin i gcóimheas le Lisín na nAbhall/Lisheenanoul “the (little) ring-fort of the apple-trees” (logainm.ie #47933) i gContae Thiobraid Árann.
Coillte nó garráin lán d’úill atá á gcur in iúl sna logainmneacha seo a leanas as Contae Mhaigh Eo: Doire Abhall/Derryool “wood of (the) apple-trees” (logainm.ie #36352; #36635), Doire Abhall Beag agus Mór/Derrowel Beg, ~ More “wood of (the) apple-trees [little, big]” (logainm.ie #35511; #36395). Faighimid dhá shampla den logainm Achadh Abhall “field of (the) apple-trees” i gContae Chill Mhantáin, mar atá Achadh Abhall Íochtarach, ~ Uachtarach/Aghowle Lower, ~ Upper in oirthear an chontae (logainm.ie #55317; #55318) agus Achadh Abhall Íochtarach/ ~ Uachtarach/Aghowle Lower, ~ Upper ar an teorainn le Contae Cheatharlach (logainm.ie #55786; #55787). Ainm mór le rá sa tseanlitríocht ab ea an dara ceann acu seo, ar ainm paróiste é freisin (logainm.ie #2665) agus is mór an ríméad a tháinig ar Sheán Ó Donnabháin nuair a thuig sé ón bhfuaimniú áitiúil Gaeilge go raibh an áit cheart aimsithe aige ar deireadh thiar thall: ‘[It is] now pronounced by the old men who speak Irish Ach abhall (Agh-oul) … I have been on the look out for this Achadh Abhall these eight years, and had despaired of ever being able to find it’ Litreacha na Suirbhéireachta Ordanáis (Cill Mhantáin) 121–132 (1838). Is sampla iontach é seo den dúthracht dá gcúram a bhí ag logainmneoirí na Suirbhéireachta Ordanáis agus iad ag déanamh taighde ar logainmneacha atá fós le féiceáil ar na léarscáileanna sa lá atá inniu ann. Ar ndóigh, bréagnaíonn an dúthracht seo an cur síos ar na scoláirí seo, agus ar chur chuige na Suirbhéireachta Ordanáis, atá le fáil sa drama cáiliúil Translations le Brian Friel.
Páirc lán de chrainn úill atá againn sa logainm Gort na nAbhall “the field of the apple-trees” (logainm.ie #5066) i gContae an Chabháin — léiríonn an fhoirm Bhéarla Gartnanoul fuaimniú coitianta gort “field” sa chontae sin (‘Gartnenowle’ (1652)). Ach is é an focal comhshuite abhallort (seanlitriú abhallghort) an teaglaim is coitianta go mór de abha(i)ll “apple-tree” + gort “field” a thagann i gceist i logainmneacha. Is é úllord an fhoirm chaighdeánach den chomhshuíomh céanna inniu, ar ndóigh, ach is mar abhallort is minicí a fhaighimid é i logainmneacha. Cuir i gcás An tAbhallort (logainm.ie #11871) i gContae Chorcaí, ar dheacair a bhunbhrí “the orchard” a thuiscint as an leagan róbhéarlaithe Aldworth! Tá dhá shampla eile le fáil i gContae Loch Garman (logainm.ie #52250; #52975) agus iad araon béarlaithe mar Oulart. Sa chontae céanna tá An tAbhallort Ard/Oulartard “the high orchard” (logainm.ie #52717), Abhallort Bhoic/Oulartwick “Buck’s orchard” (logainm.ie #52513), An tAbhallort Liath/Oulartleigh “the grey orchard” (logainm.ie #52190) agus Baile an Abhalloirt/Ballinoulart “the town(land) of the orchard” (logainm.ie #52926). Tá an t-ainm deiridh seo Baile an Abhalloirt béarlaithe mar Ballynahoulort i gContae Chiarraí (logainm.ie #24791) agus mar Ballinowlart i gContae Uíbh Fhailí (logainm.ie #41621). Agus cé nach bhfuil an taighde agus an anailís chórasach curtha i gcrích ar bhailte fearainn na Galltachta i gContae Dhún na nGall, dhealródh sé go bhfuil sampla den fhoirm eisceachtúil An tAbhallghort (logainm.ie #16387) ansiúd — Avaltygort an leagan oifigiúil Bhéarla.
Tá an-chuid fhianaise againn don logainm Béarla Orchard (logainm.ie #3428), par. na hUrnaí, i gContae Cheatharlach — ach ní thagann aon tagairt stairiúil don leagan Gaeilge An tAbhallort anuas chugainn. Ach is cinnte go dtugtaí An tAbhallort Fiáin “the wild orchard” (logainm.ie #3134) as Gaeilge ar an áit darb ainm Béarla Orchard gar do Chluain na nGall sa chontae céanna, mar tá tagairt álainn againn i leabhar cíosa Iarla Chill Dara a shonraíonn é sin dúinn: ‘The wilde orcharde alias the Owllorde fyan’ (1518). Tá fianaise shoiléir againn ar an leagan Gaeilge de An tAbhallort (logainm.ie #27986) i gContae Laoise (‘Owllorte’ (1569)), ar a dtugtar Orchard Lower, ~ Upper sa Bhéarla anois; agus bhreac scoláirí Gaeilge na Suirbhéireachta Ordanáis an fuaimniú áitiúil ‘ollúirt’ [abhallort] sa bhaile fearainn An tAbhallort Nua/Neworchard (logainm.ie #26923) i 1840. Feicimid an leagan Gaeilge An tAbhallort Fada (logainm.ie #47269) go soiléir sa tagairt ‘Oulortfadda’ (1654), agus an áit darb ainm Béarla Longorchard inniu i gceist.
Níl ach cúpla sampla éiginnte de logainmneacha ina bhfuil leagan gaelaithe den sloinne Angla-Normannach Orchard le fáil (cf. Oxford Dictionary of Family Names in Britain and Ireland s.v. Orchard). I gContae Thiobraid Árann, faighimid Baile an Abhallortaigh “the town(land) of An tAbhallortach” (logainm.ie #48407) (An Abhallortach .i. ‘duine dar sloinne AN Orchard’), ach d’fhéadfadh sé gur athmhíniú déanach é sin ar Baile na hAbhalloirte “the town(land) of the orchard”, toisc gurbh ann do leagan baininscneach den ainmfhocal coitianta freisin: féach an tagairt is luaithe ‘Nawelort’ (1384). (Cf. ‘Baile na habhluirt’ (1841), a chualathas mar fhuaimniú áitiúil de Baile an Abhalloirt/Ballynahoulort thuasluaite i gContae Chiarraí.) Agus in ainneoin go bhfuil cuma an struchtúir Bhéarla ‘[sloinne] + ’s + town’ ar na tagairtí don logainm stairiúil ‘Orchardiston’ (1518), ‘Orchardston…’ (1575) i gContae Laoise, is cosúil arís gurb é an t-ainmfhocal coitianta seachas an sloinne atá sa treis ansiúd: cf. ‘Ballenowlert’ (1569), ‘[Orchardston alias] Ballinnoulard’ (1575). (Pléitear an fhianaise sa nóta Gaeilge faoin mbaile fearainn Baile Briotáis/Ballybrittas (logainm.ie #28286).
Mar fhocal scoir, díol suntais gur i Leath Mhogha is mó atá na samplaí seo le fáil in ainmneacha bailte fearainn — go dtí seo, ar aon chuma, agus 20,000 logainm eile sa Stát fós le scrúdú!. Dhealródh sé nach raibh an svae ag Ard Mhacha amháin mar ‘Úllord na hÉireann’ le linn na Sean-Ghael! Tugann Fergus Kelly faoi deara cé chomh coitianta is atá an crann (fia-)úill mar chrann dúchasach in Éirinn, agus go raibh a leithéid ar fáil mar bhia do na daoine is luaithe a lonnaigh sa tír seo (Early Irish Farming, lch. 259). Chuir an Féineachas (an córas dlí dúchasach in Éirinn anallód) rialacha dochta i bhfeidhm maidir le luach na gcrann úill agus an cháin (píonós) a bhí le híoc dá scriosfadh duine iad, de réir saghasanna na gcrann agus de réir stádas na n-úinéirí. Bhí an abhaill (SG aball) áirithe i measc na nAireach Feá (SG Airig Fedo) “nobles of the wood” sa téacs Sean-Ghaeilge Bretha Comaithchesa, an chatagóir is airde is tábhachtaí de na crainn (féach Early Irish Farming, lgh. 260, 380). Is dócha gurb é coitiantacht — agus uaisleacht — an chrainn úill a thug ar scríobhaí de chuid deireadh an 16ú haois an logainm doiléir Cúil Mhic Conamhal “the corner, nook of the son of Conamhail” (#28633) i gContae Laoise (a bhfuil ainm pearsanta ársa de chuid na Laighneach ann, dar le scoláirí an lae inniu) a athmhíniú mar ‘Cuilic an Abhall’ agus ‘Culic an Abhaill’ (1595, 1608).
Ní nach ionadh, mar sin, go bhfuil idir úll (an toradh) agus abha(i)ll (an crann) le fáil ina oiread sin ainmneacha bailte fearainn anuas go dtí ár linn féin.

Conchubhar Ó Crualaoich & Aindí Mac Giolla Chomhghaill