Sa téama seachtainiúil a postáladh ar logainm.ie roimh thús na Bealtaine 2024, luamar go bhfuil an focal Bealtaine, a thagraíonn d’fhéile an tSamhraidh, fós in úsáid sa Ghaeilge go dtí an lá inniu, ag tagairt don mhí go príomha (see logainm.ie Baile Maoilbhealtaine). Faightear é i ndornán ainmneacha bailte fearainn chomh maith, amhail Lios Bealtaine / Lisbalting “(the) ring-fort of May” (logainm.ie #48350) i gContae Thiobraid Árann, chomh maith le An Bhealtaine / Beltany i gContaetha Dhún na nGall (logainm.ie #16481) agus Thír Eoghain (logainm.ie #63248). Anuas ar an méid sin, is ann do Sliabh na Bealtaine / Beltany Mountain (logainm.ie: 14425) i gContae Dhún na nGall agus Tamhnaigh Bhealtaine / Tamnaghvelton “(the) grassy upland of May” (logainm.ie #1417840) i gContae Ard Mhacha freisin. Ainm atá píosa beag níos neamhghnáiche, agus a thagraíonn do Bealtaine “May” ar bhealach indíreach, is ea Baile Maoilbhealtaine “the (town)land of Maoilbhealtaine” i gContae Chorcaí. Ainm pearsanta is ea Maoilbhealtaine atá fíor-neamhchoitianta agus atá ar aon dul leis an struchtúr atá le feiceáil i leithéidí Maolphádraig < maol “servant” + Pádraig (.i. ainm an naoimh). Bhí ainmneacha pearsanta den struchtúr sin an-choitianta tráth ach is cosúil go raibh siad tite i léig faoi na meánaoiseanna deireanacha. Ainmneacha naomh a leanadh an eilimint maol den chuid is mó, chun dúthracht a chur in iúl, ach is amhlaidh a chruthaítí leasainmneacha ar an gcaoi céanna: cuir i gcás Maolanfa < maol + anfa “storm”, ainm a thug an sloinne Ó Maolanfa (NGM Ó Maolanfaidh), a bhéarlaítear mar Melamfy go coitianta. Níl aon amhras ach go mbaineann an t-ainm Maoilbhealtaine leis an dara catagóir seo. Dá bhrí sin, níl Maytown go hiomlán cruinn mar bhéarlú ar an logainm Baile Maoilbhealtaine, mar ní chuireann sé in iúl go raibh ainm pearsanta mar chuid de ar chor ar bith.

Tá dhá bhaile fearainn eile sa tír a bhfuil Maytown orthu sa Bhéarla, ceann i gContae Loch Garman agus ceann eile i gContae Ard Mhacha. Tá an chuma ar an scéal, áfach, nach bhfuil aon bhaint ag ceachtar acu seo le mí na Bealtaine féin. Is cosúil gur ainm de bhunadh an Bhéarla é Maytown i Loch Garman < mead “meadow” + town (féach Logainmneacha na hÉireann IV: Ainmneacha na mBailte Fearainn, Co. Loch Garman). Tá Maytown Ard Mhacha níos doiléire fós, gan aon chinnteacht ann faoina bhunús (féach placenamesni.org: Maytown).

Anuas ar an méid sin, tá dornán bailte fearainn ann a bhfuil Mayfield mar ainm oifigiúil Béarla orthu, beag beann ar an mbunainm Gaeilge. Cuir i gcás Baile na gCailleach “the town(land) of the nuns” (logainm.ie #25175) i gContae Chill Dara, ar a dtugtar Mayfield or Ballynagalliagh go hoifigiúil; Gort Ardach “field of Ardach” (logainm.ie #49141) i gContae Phort Láirge (logainm ann féin ab ea Ardach de réir dealraimh) a béarlaíodh mar Mayfield or Rocketscastle; Lios Mhic Fheorais “the ring-fort of Mac Fheorais” (tuilleadh faoi seo thíos) (logainm.ie #36128) i gContae Mhaigh Eo, a tugadh Mayfield air; agus Baile na mBocht “the town(land) of the poor” (logainm.ie #129588), an ceantar ar an taobh thoir thuaidh de Chathair Chorcaí a bhfuil aithne forleathan air faoin ainm Béarla Mayfield.

Ní aistriúchán nó fiú bréagaistriúchán ar an mbunlogainm Gaeilge iad na hainmneacha Béarla seo, murab ionann agus Maytown i gContae Chorcaí. Is amhlaidh a thagann na samplaí seo de Mayfield ó ainmneacha tithe móra de chuid an 18ú nó 19ú haois (Mayfield (House), Mayfield Cottage). Tagraíonn an logainm Baile na gCailleach “the town(land) of the nuns” (logainm.ie #25175) i gContae Chill Dara don bhaile fearainn a bheith i seilbh an ‘Nunnery of Kildare’ (Irish Monastic Possessions, 1540-1541, lch. 146) tráth. Ar aon dul leis sin, talamh eaglasta a bhí i gceist le Baile na mBocht i gCorcaigh, agus é mar chuid de thailte San Stiofán, b’fhéidir (féach Calendar of Patent Rolls, lch. 244b). Dála an scéil, is cosúil go ndéanann ainmneacha ar nós Baile na mBocht “the town(land) of the poor” agus Baile Bocht “town(land) of (the) poor” tagairt do thalamh eaglasta a bhí curtha i leataobh do dhaoine bochta (féach Logainmneacha na hÉireann IV Ainmneacha na mBailte Fearainn, Co. Loch Garman, s.n. Baile Bocht / Ballybought, lch. 232). Maidir le Gort Ardach (logainm.ie #49141) i gContae Phort Láirge, áfach, is cosúil nach bhfuil aon bhaint aige le haon láthair eaglasta. Tugann an t-ainm sin le fios go raibh ceantar níos mó darb ainm Ardach ann tráth, agus go raibh an Gort seo mar chuid de sin. (Tagraíonn an t-alias Rocketscastle don ghné ar tugadh ‘Rockwells Castle’ air in Civil Survey: Waterford, 1654. Ba é ‘Richard Strang … Esq. Irish Papist’ (lch. 106) a bhí ag cur faoi ann ag an am.)

Tugadh Mayfield freisin ar Lios Mhic Fheorais (logainm.ie #36128) i gContae Mhaigh Eo. Níl baint dá laghad ag an dá logainm sin lena chéile, gan amhras (féach F. Mac Gabhann, Logainmneacha Mhaigh Eo, iml. 7). Ainm athartha is ea Mac Fheorais ó cheart, ach ar ndóigh ghlac muintir (de) Bermingham, de shliocht na Sean-Ghall, chucu féin mar shloinne Gaeilge é (E. MacLysaght More Irish Families, lch. 33). Foirm eile é Feoras de Piaras, an leagan gaelaithe de Piers na nAngla-Normannach. Thugtaí Clann Fheorais ar an teaghlach a bhí bunaithe timpeall ar an áit darb ainm Carraig Fheorais / Carrick (logainm.ie #25517) “the rock of Feoras (ag seasamh do Chlann Fheorais)” i gContae Chill Dara, agus bhí baint acu freisin le Coill an Ruiséalaigh / Russellswood (logainm.ie #25523) sa chontae céanna, chomh maith le Buaile na Bréachmhaí / Ballinabrackey (logainm.ie #133201), Caisleán Shiurdáin / Castlejordan (logainm.ie #38936) agus Maigh Dearbhaí / Longwood (logainm.ie #38954) i gContae na Mí (féach Analecta Hibernica 18 ‘The O Clery Book of Genealogies’). Chuir Clann Fheorais fúthu san iarthar chomh maith céanna: go deimhin, bhí siad chomh líonmhar sin i gCúige Chonnacht go dtugtaí Bermingham’s Country ar chuid de Chontae na Gaillimhe i gcáipéisí gallda. Ní haon iontas, mar sin, go ndúirt muintir na háite le taighdeoirí na Suirbhéireachta Ordanáis i 1838 gur mheasadar gur shloinne a bhí sa logainm seo Lios Mhic Fheorais / Mayfield i gContae Mhaigh Eo.

Maidir leis na samplaí eile de Mayfield thuas atá bunaithe ar ainmneacha tithe móra, níl sé soiléir cén chúis gur bronnadh na hainmneacha sin ar na tithe an chéad lá. B’fhéidir gur spreagadh daoine chun iad a chumadh toisc go gcuirfeadh an focal sin May duine ag smaoineamh ar thús an tsamhraidh. Agus is minic Mayfield in úsáid i saol an Bhéarla anuas go dtí ár linn féin, agus é á bhaisteadh ar shráideanna agus eastáit tithíochta i gContaetha Chorcaí, Bhaile Átha Cliath, Chill Chainnigh, Luimnigh, Lú, Phort Láirge, na hIarmhí agus Loch Garman (féach sráidainm.ie) chomh maith le Contaetha Aontroma agus an Dúin (féach placenamesni.org).

Mar fhocal scoir, féach go bhfuil roinnt logainmneacha thall i Sasana ina dtagraíonn an eilimint may- do Brl. mayweed, luibh beag galánta a bhfuil bláthanna cosúil le nóinín air, a dtugtar ‘lus anainn’ nó ‘lus Bhealtaine’ air sa Ghaeilge (téarma.ie). Tagann Mayfield in East Sussex ó ‘Magavelda … “Open land where mayweed grows”. O[ld] E[nglish] mægthe + feld’ (Oxford Dictionary of English Place-names). (Féach freisin gur cosúil go dtagann Mayfield in Staffordshire ó ‘Medevelde … Matherfeld … “Open land where madder grows”. O[ld] E[nglish] mæddre [“madder”] + feld’.) Ach ní raibh mayweed coitianta riamh mar théarma i mBéarla na hÉireann, agus ní gá dúinn é a chur san áireamh in aon cheann de na logainmneacha atá luaite againn thuas.

Chun a thuilleadh eolais a fháil ar Bealtaine i logainmneacha na hÉireann agus na hAlban, féach: Kay Muhr, ‘Bealtaine in Irish and Scottish Place-names’, The Journal of Scottish Name Studies 10. https://clog.glasgow.ac.uk/ojs/index.php/JSNS/article/view/134/162

(Conchubhar Ó Crualaoich & Justin Ó Gliasáin)

Níl aon radharc is mó a ardaíonn croíthe daoine le linn an tsamhraidh ná an sceach gheal agus í faoi bhláth go lonrach gléigeal ó cheann ceann na tíre — is maith mar atá a leasainm bláth bán na Bealtaine tuillte aici! (Tá áilleacht dá chuid féin ag baint leis an luibh eile úd lus buí Bealtaine .i. Brl. marsh-marigold .i. Caltha palustris, ach sin scéal eile.) Agus faoi mar a bhíonn an sceach féin le feiscint go rábach ar fud na tíre an taca seo den bhliain, is raidhsiúil mar eilimint í in ainmneacha bailte fearainn chomh maith — thart ar 200 sampla ar an iomlán. Tá an bhrí chéanna le Achadh na Sceach/Aghnaskea (#33241) i gContae an Longfoirt is atá le Gort na Sceach/Gortnaskeagh i gContaetha Chiarraí (#22982) agus Liatroma (#29856), ar ndóigh .i. “the field of the hawthorns”. Agus díol spéise na haistriúcháin scaoilte a rinneadh ar Cnoc na Sceach “the hill of the hawthorns” (#8762) i gContae Chorcaí, mar Thornhill, agus ar Machaire na Sceach “the plain, field of the hawthorns” (#28712) i gContae Laoise, mar Bushfield — brí thánaisteach le sceach is ea “thorn-bush”. Leathaistriúchán den saghas céanna faoi ndear Bushypark a dhéanamh de Páirc na Sceach “the park of the hawthorns” (#18670) i gContae na Gaillimhe — ach is cosúil gur ainm de bhunús Béarla é Bushypark eile i gContae Chill Dara (#25159). Is cosúil gur baineadh úsáid as an ainm Béarla céanna sin Bushypark mar leathaistriúchán ar Scairt an Arbha “the thicket of the grain” (#10400) i gContae Chorcaí, siúd is nach raibh baint dá laghad ag an logainm Gaeilge leis an sceach.
Ní miste aird speisialta a tharraingt anseo ar dhá logainm i gContae Loch Garman ina bhfuil an eilimint sceach (gin. u. sceiche) le fáil, mar atá Sceach Moling/Scaughmolin “the hawthorn of Saint Moling” (#54320) agus Cnoc Sceiche Moling/Knockskemolin “the hill of the hawthorn of Saint Moling” (#53289). Baineann siad seo le tacar beag d’ainmneacha bailte fearainn sa Chontae Riabhach ina bhfuil an naomh dúchasach Moling luaite le crainn. Sa ghrúpa seo freisin tá Muine Moling/Monamolin “the thicket of Moling”, a bhfuil dhá shampla den ainm céanna le fáil agus iad suite 60km slí óna chéile: is iad sin, ainm baile fearainn gar do Ráth an Iúir, lastuaidh de Ros Mhic Thriúin (#53556), agus ainm baile fearainn (agus paróiste dlí) gar do Bhaile Uí Chonnmhaí, laisteas de Ghuaire (#1411737). Féach an sliocht seo a leanas as Logainmneacha na hÉireann IV: Ainmneacha na mbailte fearainn, Co. Loch Garman (2016) lgh. 1209–1210 (arna fhoilsiú ag an mBrainse Logainmneacha/Placenames Branch ag an Roinn Turasóireachta, Cultúir, Ealaíon, Gaeltachta, Spóirt agus Meán [mar atá anois]):
Moling, bishop of Ferns diocese in the seventh century, is the eponym of the parish names ST. MULLIN'S (par.) and MONAMOLIN (par.), as well as the townlands of MONAMOLIN (par. Templeludigan) and SCAUGHMOLIN (par. Rathaspick). The generic elements sceach “hawthorn” (see de Vál, 1987 p.56) and muine “thicket, brushwood” in these names may originate in the saint’s association with Suibhne Geilt “Suibhne the madman” in Irish literary tradition. Suibhne, driven mad by the terror of battle, resorted to roaming and living wild in trees and hedges. After an encounter with Saint Moling he began to visit his monastery for food each evening after his travels (see ITS xii). This legend seems to have generated the notion of a particular sceach “hawthorn” or muine “thicket”, where Suibhne could sleep, in the environs of Moling’s foundations. Note that Kilnamanagh, the parish in which this townland [Knockskemolin] is located, was also dedicated to Moling (see Culleton, 1999 p.211; cf. RATHASPICK, par.).

(Conchubhar Ó Crualaoich & Aindí Mac Giolla Chomhghaill)