Mar cheiliúradh ar an tráth sin bliana, rinneadh plé in ‘Téama na Seachtaine’ i Mí na Samhna 2023 agus 2024 ar logainm.ie ar fhocail a bhaineann le taibhsí agus nithe eile ón saol eile i logainmneacha na hÉireann. I measc na bhfocal a pléadh ansin bhí púca “sprite; ghost; bogey-man”, piast (var. biast) “worm, beast”, fuath “monster”, sióg “fairy” agus sián “fairy mound”. In eagrán eile de ‘Téama na Seachtaine’ rinne muid plé ar logainmneacha a bhfuil an focal deamhan “demon, devil, evil spirit” (Dinneen s.v.) iontu, amhail Magairlí an Deamhain “the devil’s testicles”, ainm sléibhe i gContae na Gaillimhe a bhfuil an leagan aisteach Devilsmother air i mBéarla (#1166434), agus an logainm Bod an Deamhain “the devil’s penis” sa Mhonadh Ruadh in Albain, a aistrítear go sofhriotalach mar The Devil’s Point (féach Ainmean-Áite na h-Alba s.n.). Díol mór spéise go bhfaightear an t-ainm ceannann céanna, Bod an Deamhain “the devil’s penis” (logainm.ie #1395417), amach ó chósta Árainn Mhór i nGaeltacht Chontae Dhún na nGall. (Budadoon an litriú béarlaithe a bhí le fáil ar sheanléarscáileanna de chuid na Suirbhéireachta Ordanáis.) Is ann do dhá bhaile fearainn darb ainm Faill an Deamhain “the cliff, precipice of the devil”, béarlaithe Foiladaun (logainm.ie #10553) i gContae Chorcaí agus Foiladuane (logainm.ie #23393) i gContae Chiarraí: níl aon dabht ach go dtagraíonn an phríomheilimint do na fánaí géara atá sa dá áit sin, cé nach léir go díreach cén chúis go mbaintear leas as an bhfocal deamhan “demon, devil” iontu. Anuas ar deamhan faightear diabhail “devils”, san iolra, in Oileán na nDiabhal (logainm.ie #101149) ar Loch Mhucrois in aice le Cill Airne i gContae Chiarraí, in ainneoin nach gcuirtear ach aon diabhal amháin in iúl san fhoirm oifigiúil Bhéarla Devil’s Island.
Tá fianaise mhaith ar fáil don logainm Poll an Deamhain “the hole, pond, pool of the devil” (logainm.ie #9642) i gContae Chorcaí, bíodh is go dtabharfadh an litriú oifigiúil béarlaithe Pouladown rud cosúil le *Poll an Dúin “the hole, pond, pool of the fort” le fios. (Mar a deirimid go minic sna nótaí seo, níl ortagrafaíocht an Bhéarla in ann an chodarsnacht caol/leathan i gconsain Ghaeilge a chur in iúl.) De réir eolas áitiúil a fuair Pádraig Paor i dtús an 20ú haois, is éard a bhí faoi thagairt ag an ainm ó cheart ‘a bog-hole now drained and filled in’ (féach ‘Place-Names and Antiquities of S.E. County Cork. Barony of Barrymore. Part III’, Proceedings of the Royal Irish Academy, 35 C 11 [1921], lch. 205). Díol suntais an eilimint poll “hole, pond, pool” le fáil in éineacht le deamhan “demon, devil” sa logainm sin, ós rud é go bhfaightear poll in éineacht le púca “sprite, a ghost, bogey-man” sa logainm Poll an Phúca. Tá samplaí den dara logainm úd le fáil go réasúnta forleathan, m.sh. i gContaetha Lú, Chill Mhantáin, Phort Láirge, an Chláir, agus na Gaillimhe. Tá an chuma ar an scéal, mar sin, gur samhlaíodh an eilimint topagrafaíochta poll “hole, pond, pool” le neacha ón osnádúr go minic. Ní haon ábhar iontais é, mar sin, gurb ann don logainm Poll Ifrinn “(the) pool, pond of hell; hole of (into) hell” (logainm.ie #1165218) féin, agus é ag tagairt do choire géar thuas ar an Mangarta (logainm.ie #23087) i gContae Chiarraí. (Rinneadh bréagaistriú ar an ainm sin go Devil’s Punch Bowl, agus beidh tuilleadh le rá againn faoi seo an mhí seo chugainn.) Faightear an dara Poll Ifrinn sa bhaile fearainn Diméin Thóin le Gaoith (logainm.ie #20439) i gContae na Gaillimhe. De réir cuntais amháin i mBailiúchán na Scol (dúchas.ie), bhí an poll seo ina shíorfhoinse ag soláthar fíoruisce ‘at the rate of a million gallons a minute’. Sa chóngar céanna, deirtear go raibh ‘another pit called Poll Deamhail [“(the) devil’s hole, pool”] and another for the damned’ ann (ibid.). Tá na poill féin le feiceáil go soiléir ar léarscáileanna 25ʺ na Suirbhéireachta Ordanáis, ach níl ainmnithe ach Polliffrin .i. Poll Ifrinn.
Gan amhras, bíonn poll le fáil i gcomhthéacsanna eile, go háirithe le hainmnithe. (Mar shampla, bhí Oireachtas na Samhna ar ais in Óstán Gleneagle i mbliana, atá suite ar an taobh theas d’abhainn na Fleisce ó bhaile Chill Airne i mbaile fearainn darb ainm Poll na Muc / Poulnamuck “the hole, pool of the pigs” (logainm.ie #23533).) Ach cás eile ina ndéantar an focal poll “hole, pond, pool” a cheangal leis an osnádúr is ea an frása poll tí liabáin, a mhínítear mar “the lower world” i bhFoclóir Uí Dhónaill. Míníonn Ó Dónaill an seanfhocal chomh dubh le Poll Tí Liabáin as Béarla mar “as black as Erebus”, ag tagairt don saol eile i miotaseolaíocht na Gréige. Bhí an frása Gaeilge féin in úsáid mar chlaonthagairt d’ifreann freisin:
Poll Tighe Liabáin … Hell or a place of great depth … commonplace in proverbial sayings recorded widespreadly where Irish was spoken. Seósamh Laoide [1865-1939] first heard it in a song sung for him by a Meath Irish speaker he met casually while walking by the Boyne, and this sparked his curiosity about it ... Poll Tighe Liabáin was the name of specific places known to people who lived in certain districts, but it was also widely known as an entrance to the underworld or an abyss of unfathomable depth by people who had no notion of its whereabouts.
(Béaloideas, Iml. 39/41 (1971–1973))
Spreag an spéis sin a bhí ag Seosamh Laoide san ábhar é chun plé domhan a dhéanamh air sa bhliain 1902 (féach Irisleabhar na Gaedhilge XII, Bealtaine 1902, lgh. 66–74: Sgríbhinní Úr-Nua). Is minic nach raibh a fhios ag na faisnéiseoirí a bhí ag Laoide cén áit ina raibh ‘Poll Tighe Léabáin’ [Poll Tí Liabáin] go díreach, agus iad ag ceapadh gurbh ionann é agus ifreann (mheas sé gur bh’ionann é agus ifreann). Bíodh sin mar atá, fuair an Laoideach amach freisin gurbh ann do Pholl Tí Liabáin mar ainm ar fhíoráiteanna ar leith. De réir faisnéiseoir amháin, Seaghán Mac a’ Bhaird ó cheantar na gCealla Beaga, bhí Poll Tí Liabáin (logainm.ie #1396892) suite i Málainn Bhig, in iardheisceart Chontae Dhún na nGall: ‘Poll mór ins an charraig atá ann a dtig uisge na fairrge thríd go minic, go háirigthe i n-am doinnin’. Ach is mó go mór an fhianaise a fuair an Laoideach go raibh Poll Tí Liabán in úsáid mar ainm ginearálta ar ifreann, m.sh.: ‘Gabh go Poll Tighe Léabáin’ “go to hell!”; ‘Cuirfe mé go Poll Tighe Léabáin thú, mar’ bhfága tú m’amharc’ “I’ll send you to hell if you don’t leave my sight”; ‘Truagh nach bhfuil tú thíos i bPoll Tighe Léabáin anois’ “it’s a pity that you’re not in hell now” (ibid.). Go deimhin, ó tharla go bhféadfaí Poll Tí Liabán a úsáid mar logainm agus mar thagairt don saol eile, bhaintí úsáid chliste as an téarma sa litríocht. I leagan Sheathrúin Chéitinn den scéal Tóraíocht Dhiarmada agus Gráinne (Foras Feasa ar Éirinn iml. II, lch. 325), agus an bheirt lánún ar teitheadh ó Fhionn Mac Cumhaill agus na Fianna, baineann siad amach ‘Poll Tighe Liabháin i nUíbh Fiachrach Eidhne’ [Uí Fhiachrach Aidhne .i. iardheisceart Chontae na Gaillimhe anois]. Is dealraitheach go raibh an logainm in úsáid sa scéal mar a bheadh meafar chun contúirt mhór a chur in iúl. Ach díol spéise go dtagraítear don áit cheannann chéanna seo i gConnachta sa dán Song of Dermot and the Earl (c. 1200), cuntas Sean-Fhraincise ar ionradh na nAngla-Normannach ar Éirinn: i measc lucht leanúna Uí Chonchúir, Rí Chonnacht, bhí Ó Seachnasaigh Pholl Tí Liabáin (Ochonchor tut a estrus, De connoth li reis orgulus, Od sei menad … Osathnessy de poltilethban …) (féach UCC CELT: Song of Dermot and the Earl). Is cosúil go raibh an Poll Tí Liabáin seo le fáil thart ar Leacht Uí Sheachnasaigh / Laghtyshaughnessy “the grave, memorial cairn of Ó Seachnasaigh” (logainm.ie #19230) atá suite ar an taobh ó dheas den Ghort i ndeisceart Chontae na Gaillimhe (cf. heritagedata.maps GA128-057001: Well), an dúiche stairiúil úd ar a dtugtaí Uí Fhiachrach Aidhne. Sa scéal Stair Éamuinn Uí Chleire, a chum Seán Ó Neachtain thart ar 1700, tá sampla eile ann de Poll Tí Liabán mar mheafar litríochta ina deir príomhcharachtar an scéal ‘go dteilge i ndiaidh mhulluigh a chinn i bPoll Tighe Léabáin é áit as nach gcasa i dtaobh a chúil nó a aghaidh go bruinne an bhrátha agus go fuinne na síoruidheachta’. Rugadh is tógadh Ó Neachtain gar do Bhaile Átha Luain i ndeisceart Chontae Ros Comáin. Maidir leis an litriú malartach sin léabán, bhí an méid seo le rá ag an Laoideach faoin bhfuaimniú: ‘Poll Tighe Liabáin (An Liabáin) … is that chiefly heard in Co. Donegal and, it would seem also, in South Galway, but in Meath, Monaghan, South Armagh, and Omeath the form was Léabáin always’. Baintear úsáid as an leagan caighdeánach liabán sa mhilisín seo, bunaithe ar an leagan atá i bhFoclóir Uí Dhónaill (FGB). (Mar mhíniú ar an éagsúlacht foirmeacha seo, díol spéise an litriú thuasluaite i Song of Dermot and the Earl .i. ‘-lethban’, is a rá go dtugann sé le fios gur tuigeadh an eilimint dheireanach ag an am mar a bheadh MG ledbán, NGM leadhbán “simpleton, clown” (FGB); ‘a shred, a patch, a piece, a clod … l. bacaigh, a tattered beggarman’ (Dinn.).)
Casfaimid anois ar ainm an bhaile fearainn Poll Liabáin / Polleban (logainm.ie #37717) gar do Dhún Búinne i gContae na Mí. Tá go leor tagairtí ann don áit seo ón 17ú haois ar aghaidh agus é béarlaithe mar ‘Pollebane’, ‘Polleban’ nó a leithéid, foirmeacha a réitíonn go maith leis an ainm Gaeilge a bhreac foireann na Suirbhéireachta Ordanáis ó mhuintir na háite in 1836, mar atá ‘Poll léabán’. (Thug na scoláirí Gaeilge seo difríocht mhionchúiseach faoi deara idir an fuaimniú Béarla ‘Pull Layben (u as in bull)’ agus an fuaimniú Gaeilge ‘Poll léabán … (o as in shot)’ an uair sin féin.) Rinne Seán Ó Donnabháin an tráchtaireacht seo a leanas ar an ainm: ‘Poll Libáin, ‘Liban’s hole’ … This was a general name for deep caverns containing water’. Chuir sé an logainm seo i gContae na Mí i gcomparáid le ‘Pollteleaban in Monaghan’, áit eile a bhí ar eolas aige ach nach léir dúinne a shuíomh go fóill. Díol mór spéise, áfach, nach gcuireann ceann ar bith de na foirmeacha stairiúla a bhí ar fáil don Donnabhánach an leagan eile sin Poll Tí Liabáin in iúl. Ach léiríonn taighde atá déanta ag ár gcomhghleacaí anseo sa Bhrainse Logainmneacha Tomás Ó hAodha, go raibh an ceart ag an Donnabhánach mar sin féin. Agus é i mbun taighde córasach ar ainmneacha na mbailte fearainn i gContae na Mí, d’aimsigh Tomás roinnt tagairtí don bhaile fearainn seo i ngníomhais talún ón 17ú agus ón 18ú haois a thaispeánann gurbh ann do Poll Tí Liabáin mar fhoirm mhalartach ar Poll Liabáin (cf. ‘Poltileban als Pollebane’ (1637, Lodge MSS), ‘Poltileban ows. Polleban’ (1785, CGn. 370.23.246420).) Níl aon pholl nó lochán suntasach sa bhaile fearainn seo, ach is amhlaidh go bhfuil paiste mór d’ithir lochach (.i. tuilemhá) in oirdheisceart an bhaile fearainn seo, a d’fhéadfadh a bheith i gceist. (Thángthas ar ghné ar chruth pholl eochrach sa bhaile fearainn seo le linn taighde seandálaíochta, ach ní rabhthas in ann a dhéanamh amach cén suntas a bhí leis go díreach: féach excavations.ie 2021:557.) Is cosúil go mbeidh orainn fanacht tamall eile chun míniú údarásach ar cén bunús atá le Poll Liabáin / Polleban in ainm an bhaile fearainn seo. Ach ós rud é gur leagan malartach é den logainm Poll Tí Liabáin “the entrance to the underworld; Erebus; or hell”, is cosúil nach mbeifear ag iarraidh an t-ainm breá Gaeilge seo a bhaisteadh ar aon fhorbairt tithíochta nua amach anseo…
Conchubhar Ó Crualaoich & Justin Ó Gliasáin